افسانه و تاریخچه آب انبار باسیلیکا در استانبول

آب‌انبار باسیلیکا که در یونانی بیزانسی βασιλική κινστέrnή و در ترکی Yerebatan Sarnıcı یا Yerebatan Sarayı نامیده می‌شود، یک مخزن آب زیرزمینی سرپوشیده است که در سال‌های 526-527 در دوران حکومت امپراتور بیزانس، ژوستینین اول، برای تأمین نیاز آب شهر ساخته شد. این بنا که در جنوب غربی ایاصوفیه در خیابان سوگوک‌چشمه واقع شده است، به دلیل جنگل ستون‌های مرمرین که از آب سر برآورده‌اند، در میان مردم به کاخ زیرزمینی معروف است.

پیش از ساخت این آب‌انبار، در دوران اولیه روم باستان بین قرن‌های ۳ و ۴، یک باسیلیکای بزرگ در همان محل به عنوان مرکز تجاری، حقوقی و هنری وجود داشت. از آنجا که این بنا زیر یک میدان عمومی بزرگ به نام استوا باسیلیکا در تپه اول قسطنطنیه واقع شده بود، نام آب‌انبار باسیلیکا را به خود گرفت. متون تاریخی ادعا می‌کنند که 7.000 برده در ساخت آن کار کرده‌اند.

این آب‌انبار سازه‌ای مستطیل شکل است که از آجر بر روی پی صخره‌ای ساخته شده است. ابعاد آن که برای اولین بار در طول جنگ جهانی اول توسط باستان‌شناس آلمانی اکهارد اونگر اندازه گیری شد، 138 در 64.6 متر است. این محفظه زیرزمینی که قادر به ذخیره حدود 100.000 تن یا 80.000 متر مکعب آب است، توسط یک دیوار آجری نسوز به ضخامت 4 متر که با ملات ضد آب پوشانده شده، احاطه شده است.

سقف آب‌انبار باسیلیکا از طاق‌های آجری تشکیل شده است که توسط جنگلی متشکل از 336 ستون مرمرین، که هر کدام حدود 9 متر ارتفاع دارند، پشتیبانی می‌شوند. آن‌ها در 12 ردیف 28 ستونی در جهت‌های شرقی-غربی و جنوبی-شمالی چیده شده‌اند. چهل و یک ستون در بخش شمال غربی که در دوران عبدالحمید دوم محصور شده بودند، دیگر قابل دیدن نیستند. بیشتر سرستون‌ها به سبک کورنتی و ایونی هستند و تعداد کمی سرستون دوریک حکاکی نشده نیز وجود دارد.

اکثریت ستون‌ها از مصالح بازیافتی و آورده شده از ساختمان‌های قدیمی‌تر و بخش‌های مختلف امپراتوری، در کنار ستون‌های استفاده شده برای ایاصوفیه تشکیل شده‌اند. 98 ستون به طور ویژه برای این آب‌انبار ساخته شده‌اند. یک ستون قابل توجه با تصاویر برجسته‌ای از چشم مرغ، شاخه‌های اریب و اشک حکاکی شده است که شبیه ستون‌های طاق پیروزی تئودوسیوس اول در قرن چهارم است.

پایه دو ستون در گوشه شمال غربی از بلوک‌های حکاکی شده با چهره مدوسا از اواخر دوران باستان روم استفاده مجدد می‌کند. در اساطیر یونانی، مدوسا یک گورگون است که نگاهش بینندگان را به سنگ تبدیل می‌کند. یک سر به صورت وارونه و سر دیگر به پهلو قرار داده شده است. تئوری‌ها حاکی از آن است که آن‌ها به عنوان طلسم‌های محافظتی برای خنثی کردن قدرت او، موارد ساده‌ای از استفاده مجدد از مصالح یا نماد پیروزی مسیحیت بر باورهای بت‌پرستی بوده اند.

آب این آب‌انبار از مرکز توزیع آب Eğrikapı در جنگل بلگراد در 19 کیلومتری شمال تأمین می‌شد که از طریق قنات والنس و قنات اصلی ماگلوفا که توسط ژوستینین ساخته شده بود، منتقل می‌شد. این آب‌انبار که در دوران بیزانس به خطوط آب هادریان متصل بود، پس از فتح عثمانی به عنوان مرکز توزیع آب مناطق سرای‌برنو و باغچه کاپیسی خدمت کرد.

این آب‌انبار که توسط همه به جز ساکنان محلی که از آن آب می‌کشیدند فراموش شده بود، در سال 1565 توسط پتروس ژیلیوس، جهانگرد فرانسوی، دوباره کشف شد که ثبت کرد با قایق در میان ستون‌ها در میان ماهی‌های شناور پارو زده است. در دوره عثمانی، در سال 1723 توسط محمد آغا از قیصریه در زمان سلطنت احمد سوم و بعدها در قرن نوزدهم تحت سلطان عبدالحمید دوم تعمیراتی روی آن انجام شد.

اولین بازسازی مدرن بزرگ در دوران جمهوری توسط شهرداری کلان‌شهر استانبول بین سال‌های 1985 و 1987 انجام شد که طی آن 50.000 تن لجن خارج شد، پیاده‌روهای چوبی نصب شد و در 9 سپتامبر 1987 به عنوان موزه افتتاح شد. یک بازسازی و مقاوم‌سازی جامع در برابر زلزله بین سال‌های 2020 و 2022 توسط تیم İBB Miras انجام شد.

بازسازی‌های سال‌های 2020-2022 پیاده‌روهای بتنی و اندودهای سیمانی قرن بیستم را حذف کرد، باندهای فشاری فولادی ضد زنگ را نصب کرد و کف آجری اصلی بیزانسی قرن ششم را آشکار ساخت. آب‌انبار باسیلیکا به عنوان بخشی از مناطق تاریخی استانبول در فهرست میراث جهانی یونسکو و به عنوان یک محوطه باستانی درجه 1 محافظت می‌شود و امروزه به عنوان یک موزه پرجنب‌وجوش و محل برگزاری رویدادها فعالیت می‌کند.