Yerebatan Sarnıcı Efsanesi

Yerebatan Sarnıcı veya Bizans Yunancasındaki adıyla βασιλική κινστέrnή, İmparator I. Justinianus döneminde şehrin su ihtiyacını karşılamak amacıyla 526-527 senelerinde inşa ettirilmiş kapalı bir su sarnıcıdır. Ayasofya'nın güneybatısında, Soğukçeşme Sokağı'nda yer alan yapı, suyun içinden yükselen mermer sütunları sebebiyle halk arasında Yerebatan Sarayı olarak da anılmaktadır.

Sarnıcın inşasından önce, aynı bölgede Erken Roma Dönemi'nde 3. ve 4. yüzyıllar arasında ticari, hukuki ve sanatsal bir merkez olarak kullanılan büyük bir bazilika bulunmaktaydı. Yapının üzerinde bir bazilika yer alması ve sarnıcın bulunduğu meydanın Stoa Basilica olarak anılması nedeniyle buraya Bazilika Sarnıcı da denilmiştir. Tarihi metinlerde, sarnıcın inşasında 7.000 kölenin çalıştığı iddia edilmektedir.

Kayalık bir zemine oturan sarnıç, tuğladan inşa edilmiş dikdörtgen planlı bir yapıdır. İlk ölçüleri I. Dünya Savaşı döneminde Alman arkeolog Eckhard Unger tarafından alınmış olup 138 x 64,6 metre ölçülerindedir. Yaklaşık 100.000 ton veya 80.000 metreküp su depolama kapasitesine sahip olan bu devasa yeraltı yapısının etrafı, 4 metre kalınlığında yangın tuğlasıyla örülmüş duvarla çevrilidir.

Yerebatan Sarnıcı'nın tavanını tuğla örgülü tonozlar taşır ve bu sistemi toplam 336 mermer sütun destekler. Doğu-batı yönünde 28, güney-kuzey yönünde 12 sütun sırası bulunur ve sütunlar yaklaşık 9 metre yüksekliğindedir. Kuzeybatı tarafında II. Abdülhamid döneminde kapatılan alan içindeki 41 sütun bugün görülmemektedir. Sütunların başlıkları genellikle Korint ve İyon tarzındadır.

Yapıda kullanılan malzemelerin büyük bir kısmı devşirme malzemedir ve imparatorluğun farklı yapıları ile antik kalıntılardan sökülerek getirilmiştir. 98 adet sütun ise sarnıç için özel olarak üretilmiştir. Sütunlar arasında yer alan ve Theodosius Sütun Sütü'ne benzeyen, tavuk gözü, dal ve gözyaşı kabartmalarıyla süslenmiş özel bir sütun da bulunmaktadır.

Sarnıcın kuzeybatı köşesindeki iki sütunun kaidesinde devşirme malzeme olarak kullanılan Medusa başları yer alır. Mitolojide Gorgon kardeşlerden biri olan Medusa'nın kendisine bakan herkesi taşa çevirdiğine inanılır. Sarnıçtaki başlardan biri ters, diğeri ise yan yerleştirilmiştir. Araştırmacılar bu yerleşimin koruyucu amaçla gücü nötrlemek, antik malzemenin yeniden kullanımı veya pagan inanışların Hristiyanlık karşısında güçsüzleştirilmesini simgelemek amacıyla yapıldığını öne sürmektedir.

Sarnıcın suyu, şehre 19 kilometre kuzeydeki Belgrad Ormanı'ndan Eğrikapı Su Dağıtım Merkezi'nden getirilmiş; Bozdoğan Kemeri ile Mağlova Kemeri üzerinden taşınmıştır. Bizans döneminde Hadrianus su yollarına bağlanan sarnıç, İstanbul'un fethinden sonra Sarayburnu ve Bahçe Kapısı civarına su dağıtım merkezi olarak hizmet vermiştir.

Bizans'tan sonra uzun süre unutulan sarnıç, yerel halkın su çektiği bir alan olarak kalmış; 1565 yılında Fransız gezgin Petrus Gyllius sarnıcı yeniden belgelemiştir. Gyllius, sarnıçta kayıkla gezdiğini ve suyun içinde balıkların yüzdüğünü kayıt altına almıştır. Osmanlı döneminde III. Ahmed döneminde 1723'te Kayserili Müherrit Muhammed Ağa tarafından ve 19. yüzyılda Sultan II. Abdülhamid döneminde onarımlar görmüştür.

Cumhuriyet döneminde ilk büyük modern restorasyon 1985-1987 yılları arasında İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada sarnıçtan 50.000 ton çamur çıkarılmış, ahşap yürüyüş platformları kurulmuş ve yapı 9 Eylül 1987'de müze olarak ziyarete açılmıştır. 2020-2022 yılları arasında İBB Miras ekibi tarafından kapsamlı bir depreme dayanıklılık ve restorasyon çalışması yürütülmüştür.

2020-2022 restorasyonunda çimento esaslı sıvalar ile beton yürüyüş yolları sökülmüş, paslanmaz çelik gergiler eklenmiş ve 6. yüzyıl orijinal tuğla zemin ortaya çıkarılmıştır. UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan İstanbul'un Tarihi Alanları'nın bir parçası olan sarnıç, 1. derece arkeolojik sit alanı olarak korunmaktadır ve günümüzde müze ile etkinlik mekanı olarak işlev görmektedir.