Aya İrini Kilisesi

Aya İrini ya da Azize İrini, Yunancada 'Tanrısal Barış ya da Kutsal Barış' anlamına gelmektedir. İstanbul'da, Topkapı Sarayı'nın birinci avlusunda, Ayasofya'nın yakınında ve onunla çağdaş olan tarihi bir yapıdır. Adını Tanrı'nın barış sıfatından alan yapı, imparatorların Tanrı'nın niteliklerine adadığı Ayasofya ve Aya Dinamis ile birlikte üç mabedden biridir.

Yapı, İstanbul'un bilinen en eski Bizans kilisesi olma özelliğini taşır ve aynı zamanda camiye çevrilmemiş tek Bizans kilisesidir. Eski kaynaklara göre burada bulunan Roma döneminden kalma Artemis, Afrodit ve Apollon mabetlerinin kalıntılarından yararlanılmış, yapı 4. yüzyılın başlarında I. Konstantin döneminde inşa edilmiştir. Konstantin'in ölümünün ardından porfir lahdinin avluda yer aldığı düşünülmektedir.

Aya İrini, Ayasofya tamamlanmadan önce patrikhane şapeli olarak hizmet vermiştir. 532 yılındaki Nika Ayaklanması sırasında yanındaki Sempson Zenon'la birlikte yanmıştır. İmparator I. Justinianus, Ayasofya ile birlikte Aya İrini'yi de yeniden yaptırmıştır. 532'de yapımına başlanmışsa da bitiş tarihi kesin olarak bilinmemektedir ve yapı Justinianus döneminde yoksul ve hastalar için eklenen hospislerle desteklenmiştir.

Binada 8. ve 9. yüzyıllarda yaşanan şiddetli depremler önemli hasarlara neden olmuştur. Özellikle 20 Ekim 740 depreminden sonra İmparator V. Konstantin yapının onarımını emretmiş ve iç mekanı mozaiklerle fresklerle dekore ettirmiştir. Günümüze ulaşan yapı elemanlarının büyük kısmı bu onarım dönemine tarihlendirilmektedir.

Mimari olarak kilise, zemin düzeyinde orijinal bazilika planını korurken galeri seviyesinde haç kubbeli bir plana geçiş yapmıştır. Batıdaki narthex'in önünde atrium yer alırken, doğuda apsis bulunur. Yapının 15 metre genişliğinde ve 35 metre yüksekliğinde, yirmi pencereli bir kubbesi vardır. Nef ve iki koridor üç çift paye ile ayrılmakta, başlıklar üzerindeki yarım daire kemerleri galeri katını desteklemektedir.

Kilisenin iç dekorasyonunda ikonoklastik döneme ait nadir kalıntılar yer alır. Apsis yarı kubbesi ve bema kemeri mozaiklerle kaplıdır; V. Konstantin döneminden kalma siyah konturlu altın zeminli haç mozaiği dikkat çeker. Bema kemerinin iç yüzünde Mezmurlar'dan, dış yüzünde Amos'tan alıntılanan kitabeler bulunur. Ayrıca yapı, Bizans döneminden İstanbul'da günümüze ulaşan tek synthronon'a, yani apsiste yer alan altı kademeli oturma sıralarına ev sahipliği yapar.

İstanbul'un fethinden sonra Topkapı Sarayı'nı çevreleyen Sur-ı Sultani içerisinde kalan Aya İrini camiye çevrilmemiş, yeniçeriler tarafından cebehane ve Harbiye Nezareti'nin silah ambarı olarak kullanılmıştır. III. Ahmed döneminde Mecma-i Esliha-i Atika ve Mecma-i Asar-ı Atika adlarıyla ilk müze çalışmaları burada başlatılmış, eserler 1875'te Çinili Köşk'e taşınmıştır. 1908'den 1949'a kadar askeri müze olarak hizmet vermiştir.

1974-1976 yılları arasında nemden arındırma çalışmaları yürütülmüş, 1973'ten itibaren İKSV bünyesinde pek çok sanat etkinliğine ev sahipliği yapmaya başlamıştır. Olağanüstü akustik özellikleri ve etkileyici atmosferi sayesinde günümüzde ağırlıklı olarak klasik müzik konserleri için bir salon olarak kullanılmakta olup, salı günleri hariç her gün ziyaretçilere açıktır.