Laleli Camii Tarihi ve Mimarisi

Laleli Camii, 18. yüzyılda Osmanlı padişahı III. Mustafa tarafından imparatorluk camisi olarak inşa ettirilmiştir. Erken dönem padişahlarının aksine III. Mustafa, büyük bir askerî başarıyı kutlama geleneğini izlemeksizin, herhangi bir zafer öncesinde bu ibadethanenin inşasını emretmiştir. İnşaat 5 Nisan 1760 tarihinde başlamış ve 9 Mart 1764 tarihinde tamamlanmıştır. Çağdaş bir yazara göre camiye resmî olarak Nur Mustafa adı verilmiş, ancak inşa edildiği mahallenin adından ötürü halk arasında Laleli Camii olarak anılmıştır.

Caminin mimarı kesin olarak tarihi belgelerle doğrulanmamıştır, ancak sanatsal tarihçiler projeyi dönemin baş mimarı Mehmed Tahir Ağa'ya atfetmektedir. Bununla birlikte dönemin baş mimarı Hacı Ahmed Ağa'nın da inşasına katkısı olmuş olabileceği düşünülmektedir. Projede ortalama 770 işçi istihdam edilmiş olup, bunların yaklaşık üçte ikisi gayrimüslim, kalanı ise müslümandı. Yapı adını, o dönemde yakınında bulunan ve 1950'li yıllarda yıkılmış olan Laleli Baba türbesinden almıştır.

Laleli Külliyesi, padişahlar tarafından inşa ettirilen son külliye olma özelliğini taşımaktadır. Yapı, dönemin Osmanlı Barok üslubunda inşa edilmiştir. III. Mustafa'nın istekleri doğrultusunda düzen, klasik döneme ait Edirne'deki Selimiye Camii'nin planına dayanmaktadır. Cami ve külliyenin süslemesinde kesin bir barok tarz hakimdir. Yapı, III. Mustafa'nın halefi tarafından tamamlanan ilk Osmanlı Barok ümperyal camisi olan Nuruosmaniye Camii'nin görsel tarzını daha sakin bir biçimde geleneksel Osmanlı mimarisiyle bütünleştirir.

Cami, gelirleri külliyenin finansal desteği için tasarlanmış tonozlu dükkanlardan oluşan yüksek bir teras üzerine kurulmuştur. Yapının altında, ortasında bir şadırvan bulunan ve sekiz devasa sütunla desteklenen büyük bir salon yer almaktadır. Cami, kuzeybatı-güneydoğu ekseninde konumlanmıştır. Kuzeybatı yönünde ibadet salonunun yaklaşık iki katı büyüklüğünde dikdörtgen bir iç avlusu bulunur. Bu avlu, on sekiz kubbeli bölmeye sahip sürekli bir kemeraltı ile ortasında bir abdest şadırvanına ev sahipliği yapar.

Laleli Camii, bir dikdörtgen içine yerleştirilmiş sekizgen planlıdır ve batı ucunda bir mahfile sahiptir. Duvarlarda kırmızı, mavi, sarı ve kahverengi tonlarında renkli mermerler kullanılmış, yarı değerli oniks ve jasper barındıran opus sectile madalyonlarla süslenmiştir. Mihrap ve minber de benzer şekilde değerli mermerlerle süslenmiştir. Ana kubbe sekiz sütuna oturur ve çevresi altı yarım kubbeden oluşur. Kubbenin dış çapı 12,5 metre, dış yüksekliği ise 24,5 metredir. İç mekan beyaz ve vitray pencerelerle aydınlatılmaktadır.

Caminin dahil olduğu külliye; III. Mustafa'nın türbesi, külliyeye gelir sağlayan kervansaraylar, sebil ve medreseden oluşmaktaydı. III. Mustafa, 1774 yılındaki ölümünün ardından külliyeye bağlı türbeye defnedilmiştir. Cami ve külliyesi 1766 depremi ile 1783 yılındaki bir yangında zarar görmüş, 1783'te tamamen restore edilmiştir. Doğan Kuban bu restorasyonu mimar Seyit Mustafa Ağa'ya atfeder. Medrese 1911 yılındaki yangında yıkılmış, hamamı yıkılarak caddedeki cephesine dükkanlar eklenmiştir.

Külliyenin Ordu Caddesi'ne bakan kısmındaki sekizgen kubbeli türbede III. Mustafa, oğlu ve halefi III. Selim ile kızları defnedilmiştir. Türbenin iç kısmı 16. yüzyıldan kalma yeniden kullanılan İznik çinileriyle dekore edilmiştir. Külliyenin vakfı, caminin bakımı için kentin çeşitli yerlerinde hanlar barındırıyordu. Bunlar arasında Taş Han ve Büyük Yeni Han da yer almaktadır. 1911'de yanan Koska Medresesi'nin arazisi üzerine 1922 yılında Tayyare Apartmanları inşa edilmiş, bu yapılar sonradan beş yıldızlı bir otele dönüştürülmüştür.

Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun 10 Ekim 1970 tarihli kararıyla korunması gereken kültür varlığı olarak tescil edilen Laleli Camii, bugün ziyaretçilerini İstanbul'un tarihi Fatih semtinde karşılamaktadır. Ziyaretçiler cadde üzerinden merdivenlerle avluya girerken, bronz sebil, iki minareli dış cephe ve dönemin metal işçiliğini yansıtan detaylarla karşılaşır. Yapı, 1826/27 tarihli kapı yazıtı ve Osmanlı Barok mimarisinin özgün bir örneği olarak ayakta durmaya devam etmektedir.