Çinili Cami Tarihi

Çinili Cami, Orta Valide Camii veya Mahpeyker Kösem Valide Sultan Camii olarak da bilinmektedir. Bu tarihi Osmanlı dönemi yapısı, İstanbul'un Üsküdar ilçesinin Valide-i Atik Mahallesi'nde, bazı kaynaklara göre ise Murat Reis Mahallesi olarak anılan bölgede yer almaktadır.

Cami, I. Ahmet'in eşi olan Mahpeyker Kösem Valide Sultan tarafından yaptırılmıştır. İnşası tamamlanarak 1640 yılında (Hicri 1050) ibadete açılmıştır. Yapının vakfı, banisinin aynı zamanda hanın gelirleriyle desteklenmiş olup, bu gelirler arasında banisi tarafından 1651 yılında Kapalıçarşı yakınlarında inşa ettirilen büyük bir kervansaray olan Büyük Valide Han da bulunmaktadır.

Cami, küçük Osmanlı camileri için oldukça geleneksel bir plana sahip olup, kubbeyle örtülü kare planlı bir salondan meydana gelmektedir. Yaklaşık 9 metre çapında bir kubbesi bulunan yapının dış kısmında, eğimli arazi nedeniyle cami yüksek bir platform üzerine oturtulmuş ve üç yönü eğimli çatılı bir son cemaat yeri veya portiko ile çevrelenmiştir.

Yapının minaresi, sonradan geç Osmanlı barok dönemine ait bir ekleme olarak dikkat çekmektedir. Minarenin şerefe konsollarında yer alan oyma akantüs yaprakları bu dönemsel değişimin izlerini taşımaktadır.

Cami adını, duvarlarının çoğunu kaplayan kapsamlı çini süslemelerinden almaktadır. İç mekanda kullanılan bu çiniler, dönemin önemli bir çini üretim merkezi olan Kütahya'dan getirilmiştir. Klasik Osmanlı sanatı dönemini yansıtan bu eserler, 16. yüzyıl çinilik sanatının zengin form ve renk repertuarının mavi, turkuaz ve gri renklerin baskın olduğu daha dar bir palete indirgendiği dönemin son önemli örneklerinden biridir.

Çini süslemelerde laleler, şakayıklar ve sümbüller gibi bitkisel motiflerin yanı sıra, mihrabın iki yanında üç duvar boyunca uzanan bir kitabe frizi ve pencerelerin üzerindeki çini lunetlerde de yazılar yer almaktadır. Ayrıca portikonun arkasındaki ön cephenin bazı bölümleri de çinilerle kaplanmıştır. Mermerden yapılan ve altın, kırmızı ve yeşil boyalarla vurgulanan oymalarla zenginleştirilmiş minberin konik tepesi de yine çinilerle kaplıdır.

Caminin çevresinde şekilllenen külliye; şadırvan, medrese, mektep, çeşme ve hamamı içermektedir. Cami avlusunun içinde büyük kıvrık sivri çatılı bir şadırvan ile sınırlı alan nedeniyle olağandışı üçgen bir plana sahip olan ve kuzeydoğu köşesine yerleştirilmiş bir medrese bulunmaktadır. Medresenin hemen yanında ve caminin kıble duvarının arkasında bir sarnıç yer alır.

Külliyenin diğer yapıları arasında, duvarların hemen dışında yer alan küçük kubbeli bir sıbyan mektebi ve güneybatıda konumlanan kadınlar ve erkekler olmak üzere iki bölümden oluşan çifte hamam bulunmaktadır.

Zamanla harap olan tarihi cami, cumhuriyet döneminde 1938 ve 1965 yıllarında onarımdan geçmiştir. Yapı ayrıca yakın tarihte, 2018 yılında tamamlanan kapsamlı bir restorasyon çalışması daha geçirmiştir.

Caminin banisi Mahpeyker Kösem Valide Sultan, İstanbul'daki I. Ahmet Türbesi'nde defnedilmiştir. Ziyaretçiler bugün Üsküdar'daki bu tarihi kompleksi gezebilir, Kütahya çinileriyle bezenmiş klasik iç mekanı ve çevresindeki külliye yapılarını yakından inceleyebilirler.