Ahmet III çashmasining tarixi va arxitekturasi

Sulton Ahmet III çashmasi Istanbuldagi Topkapı sarayining kirish darvozasi bo’lgan Bâb-ı Hümâyun va Aya Sofiyaning tashqi hovlisi orasidagi maydonda, Nevşehirli Damat İbrahim Paşaning tavsiyasi bilan Sulton Ahmet III ning buyrug’i bilan 1728-yilda qurdirilgan. Binoning me’morchiligini saroyning bosh me’morlaridan biri Ahmet Ağa bajargan.

Çashma joylashgan maydon Vizantiya davridan beri shaharning eng muhim jamoat joylaridan biri bo’lib, Aya Sofiya, Ippodrom va imperator saroyining tashqi kirishiga qo’shni hisoblanadi. Usmonlilar davrida Bâb-ı Hümâyunning oldida joylashgan bu hudud davlat protokoli va xalq zich foydalanadigan o’tish punkti bo’lgan; çashma bu maydonning markaziga joylashtirilib, ham suv ehtiyojini qondirgan, ham maydonning vizual markaziga aylangan.

Me’moriy dizayni klassik Usmonli suv inshootlarining sodda geometriyasidan farqli ravishda to’rt qirrali, burchaklari yumshatilgan keng to’g’ri to’rtburchak reja asosida yuksaladi. Yuqori qismida tashqaridan ko’rinib turadigan beshta kichik gumbaz mavjud bo’lib, bu gumbazlar faqat ko’rinish maqsadida qurilgan.

Binoning tashqi fasadi Turk rokoko uslubining eng nafis namunalaridan biridir. Klassik davrda kamdan-kam uchraydigan egri yuzaklar, gul tutamlari, akanthus va lola naqshlari ushbu binoda yaqqol namoyon bo’ladi; shuningdek, koshin belbog’larida Yevropa ta’siridagi floral kompozitsiyalar va vaza ichidagi gul motiflari joy olgan.

Çashmaning to’rtala fasadida joylashgan uzun kitobalar Kayseri va Halep qozisi shoir Seyyid Hüseyin Vehbî bin Ahmed tomonidan bitilgan o’rtacha o’n to’rt qitalik qasidalardir. Ta’lik xatida bitilgan bu lavhalarning bir qismining yozuvi sultonning o’zi tomonidan amalga oshirilgani ko’rsatib o’tiladi.

Ahmet III çashmasi suvning mo’l-ko’lligi, bahor gullari, oqimli chiziqlar va rokoko qirralari bilan Lole davrining tinchlik va boylik idealini ramziy qiluvchi siyosiy nutqni tashiydi. Bino G’arb bilan madaniy aloqa saroy doirasida qabul qilinganligini ko’rsatuvchi dastlabki yirik namunalardan biridir.

Usmonlilar davrida bir nechta kichik ta’mirlardan o’tgan çashma o’zining asosiy restavratsiyalarini Respublika davrida ko’rdi. 1940-yillardagi tozalash ishlaridan so’ng 1950-yillarda maydon obodonlashtirilgan, 2000-yillarda esa asl koshin belbog’lari, xat lavhalari va tosh bezaklar mutaxassislar tomonidan sinchkovlik bilan ta’mirlangan.

Bugungi kunda Ahmet III çashmasi ham mashhur sayyohlik maskani, ham Usmonli rokoko san’atini ifodalovchi eng ramziy asarlardan biri sifatida Istanbulda qad rostlab turibdi.