افسانه کوشک کاشی‌کاری شده استانبول

کوشک کاشی‌کاری شده که در محدوده دیوارهای بیرونی کاخ توپکاپی قرار دارد، بر اساس کتیبه کاشی‌کاری شده روی ورودی اصلی، در سال 1472 به دستور سلطان محمد دوم به عنوان کاخ یا کوشک تابستانی ساخته شد. این بنا که در میان مردم و برخی منابع با نام‌های کوشک سرچه یا کاخ سرچه نیز شناخته می‌شود، تنها نمونه باقی‌مانده از سه کوشک مجزای منعکس‌کننده سنت‌های مختلف معماری در باغ‌های بیرونی سلطان است.

معمار این کوشک به طور دقیق مشخص نیست، اما در برخی منابع ذکر شده که توسط معمار عتیق سنان ساخته شده است. با این حال، فرانتس بابینگر پیشنهاد کرده است که این بنا ممکن است در سال‌های 1465-1466 پس از شکست کارامانیان توسط استادان اهل قونیه و لارنده که به استانبول آورده شده بودند، ساخته شده باشد. روایت‌هایی که این ارتباط را تأیید می‌کنند شامل گزارش تاریخ‌نگار معاصر، شیکاری، مبنی بر تخریب کاخ‌های کارامانی با تزئینات کاشی در لارنده توسط عثمانی‌ها و همچنین استفاده از اصطلاح سرچه (رایج در منطقه قونیه) به جای اصطلاح کاشی (رایج در ایران) در نام این کوشک است.

اینکه تورسن بیگ ذکر کرده برای کاخ جدید سلطان محمد دوم استادانی از ایران آورده شده‌اند و نامه‌ای فارسی بدون تاریخ بیان می‌کند که استادان کاشی‌کاری خراسانی پس از اتمام یک کوشک در کاخ درخواست کار جدید کرده‌اند، شایعه نقش داشتن یک گروه از استادان مسافر در تزئینات این بنا را تقویت می‌کند. علاوه بر این، هم‌زمان بودن آن با کاخ هشت بهشت در تبریز که به دستور اوزون حسن، فرمانروای آق‌قویونلو ساخته شده بود، به عنوان سنتی منعکس‌کننده اعتبار این نوع کوشک تیموری در آن دوره روایت می‌شود.

کوشک کاشی‌کاری شده با سبک تیموری با ریشه‌های ایرانی و آسیای میانه طراحی شده است که در سنت معماری عثمانی چندان رایج نیست. پلان مربعی و محوری این بنا نشان‌دهنده چهار جهت جهان است و از نظر معماری نمادین است که اقتدار و حاکمیت جهانی سلطان را بازمی‌تاباند. آجرهای لعاب‌دار به کار رفته در نمای بیرونی نیز تأثیرات آسیای میانه مرتبط با مسجد بیبی خانم در سمرقند را به نمایش می‌گذارند.

این بنا از آنجا که روی زمینی شیب‌دار ساخته شده، از ورودی اصلی تنها یک طبقه به نظر می‌رسد، اما در واقع دو طبقه است. علاوه بر آجرکاری با قاب‌های سنگی و ستون‌های چندضلعی که از ویژگی‌های بارز معماری ایرانی است، ایوانی با تراس ستون‌دار وجود دارد که در قرن هجدهم بازسازی شده است. در پشت حیاط گنبددار بلندی که از طریق طاقی احاطه شده با کاشی‌های سبز به آن وارد می‌شود، سه آپارتمان سلطنتی به شکل آپسیس در مرکز قرار گرفته‌اند.

این کوشک که کاربری آن در طول زمان تغییر کرده، بین سال‌های 1875 تا 1891 به عنوان موزه همایون یعنی موزه امپراتوری فعالیت کرده است. این بنا که در سال 1953 با نام موزه آثار ترک و اسلامی به روی عموم باز شد، بعدها به مجموعه موزه باستان‌شناسی استانبول پیوست. امروزه نیز با میزبانی از بازدیدکنندگان، نمونه‌هایی از کاشی‌ها و سرامیک‌های ایزنیک متعلق به دوره‌های سلجوقی و عثمانی را به نمایش می‌گذارد.