افسانه ایمراهور الیاس بیگ

مسجد ایمراهور الیاس بیگ واقع در محله یدی‌کوله در منطقه فاتح استانبول، با نام باستانی صومعه استودیوس یا کلیسای یحیا تعمیددهنده، به عنوان کهن‌ترین بنای مذهبی باقی‌مانده از دوران بیزانس شناخته می‌شود.

بر اساس منبع قرن دهمی سوئیداس، پیش‌تر در محل این صومعه کلیسای کوچکی قرار داشت. متون آن دوران مانند اپیگرام‌ها و وقایع‌نگاری‌های تئوفانس به اواسط قرن پنجم برای ساخت این بنا اشاره می‌کنند؛ و روایت می‌شود که این مکان به عنوان کلیسایی وقف‌شده به یحیا تعمیددهنده، اندکی پیش از آنکه استودیوس، نجیب‌زاده رومی، به مقام کنسولگری برسد یا در دوران امپراتور لئو اول، در سال‌های 454 یا 463 تأسیس شده است.

این کلیسا بارزترین نمونه نقشه پلان بازیلیکای متعلق به دوره اولیه مسیحیت در قسطنطنیه را ارائه می‌دهد. ساختار نزدیک به مربع آن دارای سه شبستان است و ستون‌های سنگ سبز برش‌خورده که شبستان میانی را از شبستان‌های کناری جدا می‌کنند، از نمونه‌های برجسته سنگ‌تراشی اصیل قرن پنجم به شمار می‌روند.

این صومعه که از زمان تأسیس میزبان راهبان «آکومتوئی» (بدون خواب) بود، در دوران مناقشه شمایل‌شکنی در قرن‌های هشتم و نهم فشارهای بزرگی را متحمل شد. روایت و ثبت شده است که در دوران تئودور استودیتیس که در سال 798 به مقام سرپرستی صومعه رسید، 700 نفر در اینجا زندگی می‌کردند و این مکان با نسخ خطی، مینیاتورها و شمایل‌های آماده‌شده در آن به شهرت رسید.

در طول تاریخ، بسیاری از امپراتوران و نجیب‌زادگان با این مکان مقدس پیوند داشته‌اند. در قرن یازدهم، امپراتور ایزاک اول کامننوس از سلطنت کناره‌گیری کرد و به همراه همسرش به اینجا پناه آورد، و در قرن سیزدهم، میخائیل هشتم پالایولوگوس پس از بازپس‌گیری شهر به دنبال اشکال لاتین، نخستین جایی که پس از ورود از دروازه طلایی بازدید کرد، همین کلیسا بود.

پس از تصرف شهر توسط ترکان در سال 1453، این صومعه مدتی تعطیل شد و تصور می‌شود که در اوایل قرن شانزدهم توسط ایمراهور الیاس بیگ بن عبدالله، رئیس اسطبل‌های بایزید دوم، به مسجد تبدیل شده است. با این تغییر کاربرد، این بنا که 1000 سال قدمت داشت به نام بنیان‌گذار خود شناخته شد.

این بنا که در دوران عثمانی به عنوان زاویه نیز خدمت می‌کرد، در نتیجه آتش‌سوزی ساماتیا در سال 1782، زلزله سال 1894 و فروریختن سقف‌ها در سال 1908 و همچنین آتش‌سوزی‌های سال 1920 دچار تخریب بزرگی شد. در دوران جمهوری نیز با ساخت مسکن‌های مدرن در اطراف آن، بقایای آن تا حد زیادی از بین رفت.

امروزه بازدیدکنندگان می‌توانند ردپای این میراث تاریخی را که در محله یدی‌کوله با بقایای نارتکس، چشمه مقدس و آب‌انبار خود تلاش می‌کند پابرجا بماند، پیدا کنند؛ و با آماده‌سازی‌های مرمتی که در سال 2021 با همکاری اداره کل بنیادها و سازمان ایتالیایی Assorestauro آغاز شد، هدف بر این است که این بنا به آینده منتقل شود.