Çırağan Sarayı Tarihi ve Mimarisi

İstanbul'un Beşiktaş ve Ortaköy semtleri arasında, boğaz kıyısında yer alan Çırağan Sarayı, on yedinci yüzyılda Kazancıoğlu Bahçeleri olarak bilinen bir bölgede kurulmuştur. On sekizinci yüzyıldaki Lale Devri'nin eğlence ve kültür parlaklığının simgeleri arasında sayılan bu sahil şeridi, Sultan III. Ahmed tarafından gözde vezir-i azamı İbrahim Paşa'ya hediye edilmiştir. İlk yalı, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından III. Ahmed'in kızı olan eşi Fatma Sultan için inşa ettirilmiş ve burada düzenlenen meş'ale eğlenceleri nedeniyle bölge Farsçada ışıklar anlamına gelen Çırağan adıyla anılmaya başlanmıştır.

Sultan II. Mahmud, 1834 yılında bu alanı yeniden yapılandırma kararı alarak mevcut yalıyı yıktırmış ve çevredeki bazı yapıları kaldırmıştır. Yeni saray projesinde ahşap ağırlıklı görünse de esas temellerde tamamen taş kullanılmış ve kırk adet sütun dikilerek klasik bir görünüm kazandırılmıştır. Ancak bu ilk yapı, Sultan Abdülmecid tarafından 1857 yılında batı mimarisi tarzında yeni bir saray yaptırılmak üzere yıktırılmış, fakat padişahın 1863'teki vefatı ve parasal sıkıntılar nedeniyle yapım yarım kalmıştır.

Bugünkü ihtişamlı binanın inşası Sultan Abdülaziz döneminde gerçekleştirilmiş ve 1871 yılında tamamlanmıştır. Batı tarzı yerine Kuzey Afrika İslam mimarisi gibi Doğu mimarisi tercih edilen sarayın müteahhitliğini Sarkis Balyan ve ortağı Kirkor Narsisyan üstlenmiştir. Ermeni saray mimarı Nigoğayos Balyan tarafından tasarlandığı ve oğulları tarafından inşa edildiği de kaynaklarda belirtilmektedir. İnşaat sürecinde dünyanın dört bir yanından nadide mermerler, porfirler ve sedefler getirtilmiş, sarayın yapımına ve sahil inşasına çok yüksek miktarlarda altın harcanmıştır.

Sarayın yapımında kullanılan paha biçilmez işlemeli kapılardan bin altın değerinde olanı Vortik Kemhacıyan tarafından yapılmış, bu kapılardan biri Sultan II. Abdülhamid tarafından Kayzer II. Wilhelm'e armağan edilmiştir. Sultan Abdülaziz, Beşiktaş Mevlevihanesi'nin yıktırılarak saray arsasına katılmasının uğursuzluk getireceği yönündeki halk söylentileri üzerine kısa süre kaldığı bu saraydan ayrılarak Dolmabahçe Sarayı'na yerleşmiştir. Nitekim 30 Mayıs 1876'da tahttan indirilen yeğeni V. Murad da Çırağan Sarayı'na nakledilmiş ve akli dengesini yitirdiği bu ikamette 29 Ağustos 1904 tarihinde hayata gözlerini yummuştur.

Tarih boyunca önemli siyasi olaylara ev sahipliği yapan saray, 14 Kasım 1909'dan itibaren Meclis-i Mebûsan Binası olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemde bina içerisinde II. Abdülhamid'in Rembrandt ve Ayvazovski gibi sanatçıların eserlerini içeren büyük sanat koleksiyonuna yer verilmiştir. Ancak bu parlak dönem kısa sürmüş, 19 Ocak 1910 tarihinde Meclis-i Mebusan Salonu'nun üst bölümündeki kalorifer bacasından çıkan bir yangın sonucunda saray beş saat içerisinde tamamen yanmış, paha biçilmez antikalar ve koleksiyonlar kül olmuştur.

Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki işgal yıllarında sarayın harabeleri Fransız istihkam kıtası tarafından Bizo Kışlası adıyla kullanılmıştır. 1930 yılında sarayın bahçesindeki ulu ağaçlar kesilerek alan Beşiktaş Futbol Kulübü tarafından Şeref Stadyumu adıyla futbol sahasına dönüştürülmüştür. 1946 yılında ise sarayın bodrum katındaki Mevlevi dervişlerine ait mezarlar, bir istihkam yüzbaşısının altın arama kazıları sırasında tahrip edilmiş, aynı yıl çıkarılan bir kanunla yapı İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne devredilmiştir.

Yıllarca harabe halinde kalan tarihi kalıntı, 1987 yılında bir Japon şirketi ile bir Türk inşaat firması tarafından otel kompleksine dönüştürülmek üzere ele alınmıştır. Restorasyon çalışmalarının ardından modern otel binası 1990 yılında, restore edilen tarihi saray binası ise 1992 yılında hizmete açılmıştır. Günümüzde Kempinski otel zinciri bünyesinde beş yıldızlı bir otel olarak hizmet veren yapının en pahalı süitleri arasında gösterilen Sultan Süiti dünya genelinde lüks konaklama listelerinde yer almaktadır.

Çırağan Sarayı'nın mimari karakteri, odalarda kullanılan nadide halılar, altın yaldızlı mobilyalar ve sedef kalem işleriyle zenginleştirilmiştir. Renkli mermer kaplı cepheleri ve abidevi kapıları yapının dış görünümünü belirlerken, arka sırtlardaki Yıldız Parkı'na bağlanan kemerli üst geçit Çırağan Caddesi'nin üzerinden geçmektedir. Cadde tarafı ise dış dünya ile bağı kesen yüksek duvarlarla çevrilidir.