Chiroqan saroyi tarixi va arxitekturasi

Istanbulning Beshiktosh va O’rtako’y tumanlari orasida, Bosfor qirg’og’ida joylashgan Chiroqan saroyi o’n yettinchi asrda Qozonjiog’lu bog’lari nomi bilan tanilgan hududda qurilgan. O’n sakkizinchi asrdagi Lola davrining madaniy yorqinligi va gullar hamda musiqaga bo’lgan muhabbat ramzi sifatida e’tirof etilgan ushbu qirg’oq chizig’i dengiz bo’yi saroylari bilan bezatilib, davrning asosiy ramziga aylandi. Sulton Ahmad III bu yerdagi mulkini o’zining sevimli vaziri A’zam Ibrohim Poshoga sovg’a qildi va birinchi hovli Nevshehirli Damat Ibrohim Posho tomonidan sultonning qizi Fotima Sulton uchun qurdirildi. Bu yerda Chiroqan bayramlari deb nomlangan mash’al o’yinlari o’tkazilgani sababli, hudud fors tilida chiroqlar degan ma’noni anglatuvchi Chiroqan nomini oldi.

Sulton Mahmud II 1834 yilda bu hududni qayta qurishga qaror qilib, mavjud hovlini buzdirib, yaqin atrofdagi binolarni tozaladi va darveshlar zovurini ko’chirdi. Yangi saroy asosan yog’ochdan yasalganga o’xshasa-da, poydevor uchun butunlay tosh ishlatilgan va klassik ko’rinish berish uchun qirqta ustun o’rnatilgan edi. Biroq, bu birinchi bino Sulton Abdulmajid tomonidan 1857 yilda g’arb me’morchiligi uslubida yangi saroy qrurish uchun buzdirib yuborilgan, biroq sultonning 1863 yildagi vafoti va moliyaviy qiyinchiliklar tufayli qurilish yarim yo’lda qolgan.

Bugungi kungi ko’rkam binoning qurilishi Sulton Abdulaziz davrida amalga oshirilib, 1871 yilda yakunlangan. G’arb uslubi o’rniga Sharq me’morchiligi, xususan Shimoliy Afrika islom me’morchiligi tanlangan bo’lib, saroy pudratchiligi Sarkis Balyan va uning sherigi Kirkor Narsisyan zimmasiga yuklatilgan, shuningdek arman saroy me’mori Nigogayos Balyan tomonidan loyihalashtirilgani va uning o’g’illari tomonidan qurilgani manbalarda keltiriladi. Qurilish jarayonida dunyoning to’rt burchagidan nodir marmarlar, porfirlar va sadaflar keltirilib, saroy va qirg’oq qurilishiga juda ko’p miqdorda oltin sarflangan.

Saroy qurilishida ishlatilgan qiymati yo’q o’ymakor eshiklardan ming oltin qiymatiga ega bo’lgani Vortik Kemhojiyan tomonidan yasalgan bo’lib, bu eshiklardan biri Sulton Abdulhamid II tomonidan Germaniya imperatori Vilgelm II ga sovg’a qilingan. Sulton Abdulaziz 1876 yil mart oyida saroyda qisqa muddat qolgan, ammo Beshiktosh Mevlevixonasining saroy yeriga qo’shilishi badbaxtlik olib keladi degan xalq mish-mishlari tufayli bu saroydan chiqib, Dolmabahche saroyiga ko’chib o’tgan. Darhaqiqat, 1876 yil 30 mayda taxtdan tushirilgan jiyani Murod V ham Chiroqan saroyiga ko’chirilgan va aqliy muvozanatini yo’qotgan bu turar joyida 1904 yil 29 avgustda ko’z yumgan.

Tarix davomida muhim siyosiy voqealarga mezbonlik qilgan saroy 1909 yil 14 noyabrdan boshlab Usmonli parlamenti binosi sifatida foydalanila boshlandi. Bu davrda bino ichida Sulton Abdulhamid II ning Rembrant va Ayvazovskiy kabi rassomlarning asarlarini o’z ichiga olgan katta san’at kolleksiyasi joylashtirildi. Biroq bu yorqin davr qisqa davom etdi va 1910 yil 19 yanvarda parlament zali yuqori qismidagi isitish mo’risidan chiqqan yong’in natijasida saroy besh soat ichida butunlay yonib ketdi, bebaho antiqa buyumlar va kolleksiyalar kulga aylandi.

Birinchi jahon urushidan keyingi ishg’ol yillarida saroy vayronalari fransuz muhandislik qismi tomonidan Bizo qishlog’i nomi bilan ishlatilgan. 1930 yilda saroy bog’idagi ulkan daraxtlar kesilib, hudud Beshiktosh futbol klubi tomonidan Sharaf stadioni nomi bilan futbol maydoniga aylantirildi. 1946 yilda esa saroy podvalidagi Mevlevi darveshlariga tegishli qabrlar muhandis kapitan tomonidan oltin qidirish qazishmalari paytida vayron qilingan va o’sha yili qonun chiqarilib, bino Istanbul shahar hokimligiga topshirilgan.

Yillar davomida vayrona holatda qolgan tarixiy qoldiq 1987 yilda yapon kompaniyasi va turk qurilish firmasi tomonidan mehmonxona majmuasiga aylantirish uchun qo’lga olindi. Restavratsiya ishlaridan so’ng zamonaviy mehmonxona binosi 1990 yilda, tiklangan tarixiy saroy binosi esa 1992 yilda foydalanishga topshirildi. Bugungi kunda Kempinski mehmonxona tarmog’i tarkibida besh yulduzli mehmonxona sifatida xizmat ko’rsatayotgan binoning eng qimmat lyukslari qatorida ko’rsatiladigan Sulton Lyuksi jahon miqyosida hashamatli turar joy ro’yxatidan joy olgan.

Chiroqan saroyining me’moriy xarakteri xonalarda ishlatilgan nodir gilamlar, oltin suvi yugurtirilgan mebellar va sadaf qalam ishlari bilan boyitilgan. Rangli marmar qoplangan fasadlari va abidaviy darvozalari binoning tashqi ko’rinishini belgilab bersa, orqa qiyofadagi Yulduz bog’iga ulanadigan kemerli osma ko’prik Chiroqan ko’chasi ustidan o’tadi. Ko’ch tomoni esa tashqi dunyo bilan aloqani uzuvchi baland devorlar bilan o’ralgan.