Laleli masjidi tarixi va me’morchiligi

Laleli masjidi XVIII asrda Usmonli sultoni Mustafo III tomonidan imperatorlik masjidi sifatida qurilgan. Katta harbiy g’alabalarni nishonlash uchun imperatorlik masjidlarini qurdirgan avvalgi sultonlar an’anasidan farqli o’laroq, Mustafo III bu ibodatxonani hech qanday g’alabalarsiz bunyod etishni buyurgan. Qurilish 1760-yil 5-aprelda boshlanib, 1764-yil 9-martda yakunlangan. Zamonaviy yozuvchining so’zlariga ko’ra, masjidga rasman Nur Mustafo nomi berilgan, biroq u qurilgan mahalla nomi bilan xalq orasida Laleli masjidi deb tanilgan.

Masjid me’mori tarixiy hujjatlar bilan to’liq tasdiqlanmagan, biroq san’at tarixchilari loyihani o’sha davrdagi bosh imperator me’mori Mehmed Tohir og’aga nisbat beradilar. Shuningdek, bosh me’mor Hoji Ahmad og’a ham uning qurilishiga o’z hissasini qo’shgan bo’lishi mumkinligi taxmin qilinadi. Loyihada o’rtacha 770 nafar ishchi mehnat qilgan bo’lib, ularning taxminan uchdan ikki qismi g’ayridinlar edi. Inshoot o’zining xalq orasidagi nomini 1950-yillarda buzib yuborilgan yaqindagi Laleli Bobo turbasidan olgan.

Laleli majmuasi usmonli sultonlari tomonidan qurdirilgan oxirgi imperatorlik kulliyasidir. Inshoot o’sha davrga xos Usmonli barokko uslubida barpo etilgan. Mustafo III ning istaklariga ko’ra, uning rejalashtirilishi Edirnedagi klassik Salimiya masjidiga asoslangan. Majmuaning bezaklari aniq barokko uslubini aks ettiradi va avvalgi Nurusmoniya masjidining vizual yondashuvini an’anaviy Usmonli me’morchiligi bilan yanada vazmin tarzda uyg’unlashtiradi.

Masjid ijarasi majmuani moliyaviy qo’llab-quvvatlash uchun mo’ljallangan ravoqli do’konlar majmuasi ustidagi baland terrace ustiga qurilgan. Tuzilma ostida markazida favvora joylashgan va sakkizta ulkan ustun bilan qo’llab-quvvatlanadigan katta zal mavjud. Shimoli-g’arbiy va janubi-shariy o’q bo’ylab yo’naltirilgan masjidning shimoli-g’arbiy tomonida namoz zalidan taxminan ikki barobar katta bo’lgan to’rtburchak ichki hovlisi bo’lib, u 18 gumbazli arkada va tahorat favvorasini o’z ichiga oladi.

Laleli masjidi to’rtburchak ichiga olingan sakkiz burchakli rejaga ega bo’lib, g’arbiy qismida mahfilga ega. Devorlarda qizil, ko’k, sariq va jigarrang rangdagi turli xil marmarlardan foydalanilgan hamda yarim qimmatbaho oniks va yashmalarni o’z ichiga olgan opus sektile medalonlari bilan bezatilgan. Mehrob va minbar ham shunga o’xshash qimmatbaho marmarlar bilan bezatilgan. Asosiy gumbaz sakkizta ustunga tayanadi va oltita yarim gumbaz bilan o’ralgan bo’lib, tashqi diametri 12,5 metr, tashqi balandligi esa 24,5 metrni tashkil qiladi. Ichki makon oq va vitraj derazalar orqali yoritiladi.

Masjid majmuasi dastlab Mustafo III ning turbasi, daromad keltiruvchi karvonsaroylar, sebil va madrasadan iborat edi. Mustafo III 1774-yilda vafotidan so’ng majmuaga tutash maqbaraga dafn etilgan. Masjid va uning majmuasi 1766-yilgi zilzila hamda 1783-yildagi yong’inda zarar ko’rib, 1783-yilda to’liq qayta tiklangan va Dog’an Kuban buni me’mor Sayid Mustafo og’aga bog’laydi. Madrasa 1911-yildagi yong’inda yonib ketgan, hammomi esa keyinchalik buzib tashlangan.

Ko’chaga qaragan sakkiz gumbazli maqbarada Mustafo III, uning o’g’li va vorisi Salim III hamda uning qizlari dafn etilgan. Maqbaraning ichki qismi XVI asrga oid qayta ishlatilgan Iznik koshinlari bilan bezatilgan. Majmuaning vaqfi uning ta’minoti uchun daromad keltirishi maqsadida shahar bo’ylab bir nechta mulklarga, jumladan, Tosh Xon va Buyuk Yeni Xonga egalik qilgan. Yonib ketgan madrasa o’rnida 1922-yilda Tayyare binolari qurilib, keyinchalik mehmonxonaga aylantirilgan.

Ko’chmas mulk qadimiy ashyolari va yodgorliklari oliy kengashi tomonidan 1970-yil 10-oktabrdagi qaror bilan muhofazaga olinishi kerak bo’lgan madaniy meros obyekti sifatida ro’yxatga olingan Laleli masjidi bugungi kunda Istanbulning tarixiy Fatih tumanida tashrif buyuruvchilarni kutib olmoqda. Istanbul ko’chasidan kirib keluvchi ziyoratchilar bronza sebil, ikki minora va narvonli kirish qismlari hamda eshik ustidagi 1826/27-yilgi yozuvga duch keladilar.