Boyazid masjidi afsonasi

Istanbulning tarixiy o’rtasida joylashgan Boyazid masjidi Usmonli sulton Boyazid II buyrug’i bilan qadimgi Konstantinopolning eng yirik jamoat maydoni bo’lgan Feodosiy forumi o’rnida bunyod etilgan. Fatuhdan keyin shaharda qurilgan ikkinchi yirik sultonlik masjidi bo’lib, Fatih masjidi zilzilalar tufayli o’ziga xos qiyofasini yo’qotgani sababli u Istanbulda o’z asl holatini saqlab qolgan eng qadimgi sultonlik majmuasi hisoblanadi.

Hovli kirish eshigi tepasida mohir xattot Shayx Hamdulloh qalamiga mansub bitik binoning 1501–1506 yillar oralig’ida besh yilda qurib bitkazilganidan xabar beradi. Sayohatchi Avliyo Chalabiy yozib qoldirgan rivoyatlar va xalq og’zaki ijodiga ko’ra, ochilish kunida ilk namozni sultonning o’zi o’qib bergan va bu muqaddas lahza xotiralarga muhrlangan.

Masjidning bosh me’mori kim ekanligi aniq ma’lum bo’lmasa-da, 1000 asr olimi Rifqi Melul Merich Usmonli hujjatlariga tayanib, Yoqubshoh ibn Islomshoh ehtimoliy me’mor ekanligini ta’riflagan. Shuningdek, Boyazid II ning farmonida me’mor Fatih masjidi me’morining jiyani ekanligini tasdiqlovchi yozuvlar mavjud bo’lib, bu holat binoning kelib chiqishiga doir afsonaviy va tarixiy rishtalarni yanada kuchaytiradi.

Me’moriy jihatdan to’rt ustun ustiga o’rnatilgan diametri 16,78 metr bo’lgan asosiy gumbaz shimol va janub yo’nalishlaridagi ikkita yarim gumbaz bilan qo’llab-quvvatlanadi. Asosiy gumbazida yigirmata, yarim gumbazlarda esa tirkash-derazalar joylashgan bo’lib, bu tartib binoga ma’naviy yorug’lik va mystik muhit baxsh etadi.

Masjidning shimolida joylashgan va yigirma to’rtta gumbazli ravoqlar bilan o’ralgan kvadrat shaklidagi so’nggi jamoat hovlisi Vizantiyadan qolgan marmar, yashil porfir va pushti granit materiallarini qayta ishlash orqali qurilgan. Hovli o’rtasidagi shadravon esa Sulton Murod IV davrida uning atrofiga o’rnatilgan ustunlar ustiga qo’yilgan gumbaz bilan yopilgan.

Sharqiy va g’arbiy yo’nalishlarda beshtadan gumbaz bilan yopilgan tabhaxonalarga ega bo’lgan bino Usmonli me’morchiligida tabhaxonali binolarning so’nggi namunasi sifatida qabul qilinadi. Boshida dervishlar uchun mehmonxona sifatida mo’ljallangan bu qanotlar vaqt o’tishi bilan devorlarning olib tashlanishi natijasida namozxona hududiga qo’shilgan va o’zining asl vazifasini ortda qoldirgan.

Masjidning ikkita tosh minorasi bevosita binoning o’ziga emas, balki uning ikki yonidagi tabhaxonalarga tutashtirilib qurilgan bo’lib, ular orasidagi masofa 79 metrni tashkil etadi. O’ng tarafdagi minora rangli toshlari va kufiy yozuvlari bilan o’ziga xos bezaklarini katta darajada saqlab qolgani uchun «Saljuqiylardan Usmonlilarga o’tishning Istanbuldagi yagona namunasi» sifatida afsonaviy qiymatga ega.

Tarix davomida ko’plab sinovlarni boshdan kechirgan bino Istanbulda 1509 yilda sodir bo’lgan va «Kichik Qiyomat» deb atalgan buyuk zilziladan zarar ko’rgan, shundan so’ng Me’mor Sinon 1573 yilda kamar qurib, masjidni mustahkamlagan. Minoralari 1683 va 1754 yillarda yong’inlarni boshdan kechirgan, 1743 yilda esa chaqmoq urishi oqibatida yonib ketgan.

2012 yil avgust oyida boshlangan keng qamrovli va sakkiz yil davom etgan restavratsiya ishlarida o’tgan ta’mirlardagi tsementli qismlar olib tashlanib, tarixiy qiyofa yangilandi va bino 2020 yil may oyida yana ibodat uchun ochildi. Masjid atrofidagi hazirada Sulton Boyazid II ning daxmasi, qizi Selçuk Hatun qabri va davlat arbobi Ko’ca Mustafo Rashid Poshoning qabri joylashgan; shuningdek, bino o’tmishda Mehmet Akif va Fevzi Choqmoq kabi shaxslarning janoza marosimlariga mezbonlik qilgan.

O’tmishda qushlar ko’p to’plangani uchun xalq orasida «Kabutarlar masjidi» deb ham atalgan Boyazid masjidi bugun ibodat qiluvchilar, tarix ixlosmandlari va Istanbulning ezoterik hikoyalarini izlovchi tashrif buyuruvchilarning gavjum maskani sifatida o’z ulug’vorligini davom ettirmoqda.