افسانه و تاریخچه برج گالاتا

برج گالاتا که در منطقه بی‌اوغلو و محله گالاتا در استانبول سر به فلک کشیده، از شاخص‌ترین بناهای نمادینی است که چهره و تاریخ شهر را به روشنی بازتاب می‌دهد. ریشه این بنای یادبود تا دوره بیزانس امتداد دارد و پس از آنکه نخستین برج ساخته شده در دوران امپراتور ژوستینین طی جنگ چهارم صلیبی در سال 1204 تخریب گشت، در مکانی دیگر شکل تازه ای به خود گرفت.

کلونی‌ای که جنوایی‌ها در سال 1267 در شمال خلیج تحت نام پرا تاسیس کردند، به مرور زمان مرزهای خود را گسترش داد. جنوایی‌ها برخلاف توافقات و مجوزهای صادر شده از سوی بیزانس، محدوده حاکمیت خود را به سمت تپه شمال شرقی توسعه داده و بین سال‌های 1335 و 1349 استحکامات جدیدی در منطقه احداث کردند. این سازه که به عنوان برج اصلی این استحکامات طراحی شده بود، در دوره نخست به خاطر صلیب روی قله‌اش به نام برج صلیب مقدس یا کریستئا تورریس شناخته می‌شد.

ساخت برج در سایه تنش‌های تجاری و جنگ میان جنوایی‌ها و امپراتوری بیزانس در ماه اوت سال 1348 به پایان رسید. به دنبال این جنگ، با پیمان صلح منعقد شده در سال 1349 کنترل تپه محل قرارگیری برج به جنوایی‌ها واگذار شد. با فتح قسطنطنیه توسط امپراتوری عثمانی در تاریخ 29 مه 1453، کلونی پرا بدون نشان دادن هیچ‌گونه مقاومت به عثمانی واگذار گردید.

در دوران عثمانی و با فرمان سلطان محمد فاتح، بخش‌های آسیب‌دیده برج زیر نظر زغان پاشا بازسازی شد و با برداشتن صلیب از روی قله آن، پرچم عثمانی برافراشته گشت. برجی که در زمین‌لرزه بزرگ سال 1509 آسیب دیده بود، در سال 1510 به رهبری معمار خیرالدین مرمت شد و دوباره ارتفاع گرفت. نوارهای آجری موجود در بدنه، به عنوان نشانه‌های مادی این تعمیرات تا به امروز باقی مانده‌اند.

این برج در طول قرون متمادی کارکردهای بسیار متفاوتی را میزبانی کرده است. در قرن‌های شانزدهم و هفدهم به عنوان سیاه‌چالی برای اسیران جنگی مسیحی شاغل در کارخانجات کشتی‌سازی قاسم‌پاشا و انباری برای آذوقه کشتی‌ها استفاده شد. از قرن هجدهم به بعد میزبان اجاق مهترخانه بود و به عنوان برج دیده‌بانی آتش‌سوزی برای رصد حریق‌های شهر خدمات ارائه داد.

آتش‌سوزی‌ها و طوفان‌هایی که برج در طول تاریخ خود از سر گذرانده، تغییرات ریشه‌ای در معماری آن ایجاد کرده است. پس از آتش‌سوزی سال 1794 ارتفاع برج کاهش یافت و به قهوه‌خانه تبدیل شد و پس از آتش‌سوزی سال 1831 بخش بالایی آن تغییر کرد و به ظاهر اواخر دوره عثمانی نزدیک گردید. به دنبال واژگون شدن سقف آن در طوفان سال 1875 دو طبقه چوبی دیگر به آن اضافه شد و به عنوان مرکز آتش‌نشانی و ارتباطات مورد استفاده قرار گرفت.

این برج که در سال‌های نخستین دوره جمهوری نیز توسط آتش‌نشانی و نیروهای دریایی استفاده می‌شد، در زمستان سال‌های 1959-1960 به دلیل پوسیدگی بخش‌های چوبی‌اش تخلیه گردید. در نتیجه مرمت جامعی که با ابتکار هاشم ایشجان شهردار استانبول آغاز شد، میان سال‌های 1965-1967 به یک تاسیسات گردشگری تبدیل گشت و با بازسازی سقف مخروطی بتن‌آرمه خود در سال 1969 به روی عموم گشاده شد.

در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم، فرایندهای مرمتی گوناگون و تغییرات مالکیتی رخ داد. این برج که در سال 2013 در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت، در سال 2019 به سازمان اوقاف واگذار شد. پس از فعالیت‌های مرمتی جامعی که در سال 2020 انجام گرفت، با نام موزه برج گالاتا به عنوان یک فضای نمایشگاهی و موزه سازماندهی شد. در سال 2023 نیز کارهای بهسازی جدیدی روی سقف و در زمینه مقاومت در برابر زلزله انجام پذیرافت.

این برج به صورت بنایی سنگی و به سبک رمانسک با بدنه‌ای استوانه‌ای از سنگ حجیم ساخته شده است. این برج با احتساب یک زیرزمین، همکف و یک نیم‌طبقه، در مجموع دارای 11 طبقه بوده و ارتفاع آن به طور موضوعی 62,59 متر است. در حالی که از طبقه همکف تا طبقه ششم با آسانسور و پله‌ها تردد می‌شود، طبقات ششم تا هشتم با پله‌های سازه فلزی قابل دسترس هستند. بالاترین طبقه نیز به عنوان تراس تماشای 360 درجه طراحی شده است.

یکی از مشهورترین روایت‌هایی که در میان مردم و سفرنامه‌ها با تاریخ برج درآمیخته، روایتی است که اولیا چلبی در سفرنامه خود نقل کرده است. بر اساس این روایت، در قرن هفدهم هزارفن احمد چلبی با بال‌هایی که به پشت خود بسته بود از این برج به پرواز درآمد و تا میدان دوگانجیلار در Üsküdar سر خورد و نخستین پرواز بین قاره‌ای را به انجام رسانید. این روایت به عنوان افسانه‌ای با قطعیت تاریخی بحث‌برانگیز یا محصولی از سنت شفاهی تا به امروز رسیده است.

امروزه بازدیدکنندگان با شروع از طبقه همکف می‌توانند فروشگاه موزه در طبقه اول، و در طبقات بعدی شبیه‌سازی پرواز هزارفن احمد چلبی، عکس‌های جنگ استقلال، آثار متعلق به برج و باروها و نمایشگاه‌های دائمی با موضوع استانبول را بازدید کنند. در طبقه هفتم ماکت استانبول و دوربین‌های چشمی قرار دارد و طبقه هشتم به عنوان تراس تماشا با منظره‌ای شگفت‌انگیز به بازدیدکنندگان خدمات ارائه می‌دهد.