Galata Kulesi Efsanesi

Istanbul'un Beyoğlu ilçesinde, Galata semtinde yükselen Galata Kulesi, şehrin silüetini ve tarihini en belirgin şekilde yansıtan simge yapıların başında gelir. Kökeni Bizans dönemine kadar uzanan bu anıt yapı, imparator Justinianus döneminde inşa edilen ilk kulenin 1204 yılındaki dördüncü Haçlı Seferi sırasında yıkılmasının ardından farklı bir konumda yeniden şekillenmiştir.

Cenevizlilerin 1267'de Haliç'in kuzeyinde Pera adıyla kurdukları koloni, zamanla sınırlarını genişletmiştir. Bizans ile yapılan anlaşmalara ve verilen izinlere aykırı bir biçimde, kuzeydoğudaki tepeye doğru hâkimiyet alanını artıran Cenevizliler, 1335 ile 1349 yılları arasında bölgede yeni tahkimatlar inşa etmiştir. Bu tahkimatın baş kulesi olarak tasarlanan yapı, ilk dönemde tepesindeki haçtan ötürü Kutsal Haç Kulesi veya Kristea Turris olarak anılmıştır.

Kulenin inşası, Cenevizliler ile Bizans İmparatorluğu arasında 1348 yılının ağustos ayında patlak veren ticari çekışmelerin ve savaşın gölgesinde tamamlanmıştır. Savaşın ardından 1349 yılında imzalanan barış antlaşmasıyla birlikte kulenin bulunduğu tepenin kontrolü Cenevizlilere bırakılmıştır. 29 Mayıs 1453'te Konstantinopolis'in Osmanlı İmparatorluğu tarafından alınmasıyla Pera kolonisi herhangi bir direniş göstermeden Osmanlı'ya devredilmiştir.

Osmanlı döneminde Fatih Sultan Mehmed'in fermanıyla kulenin zarar gören kısımları Zağanos Paşa'nın yönetiminde yeniden inşa edilmiş, tepesindeki haç kaldırılarak yerine Osmanlı bayrağı çekilmiştir. 1509 yılındaki büyük depremde hasar gören kule, Mimar Hayreddin'in önderliğinde 1510 yılında onarılarak tekrar yükseltilmiştir. Gövdesinde yer alan tuğla kuşaklar, bu onarımların maddi izleri olarak günümüze kadar gelmiştir.

Yüzyıllar boyunca kule çok farklı işlevlere ev sahipliği yapmıştır. On altıncı ve on yedinci yüzyıllarda Kasımpaşa tersanelerinde çalışan Hristiyan savaş esirleri için bir zindan ve gemi levazım ambarı olarak kullanılmıştır. On sekizinci yüzyıldan itibaren ise Mehterhane Ocağı'na ev sahipliği yapmış ve şehirdeki yangınları gözlemek amacıyla bir yangın kulesi olarak hizmet vermiştir.

Tarihi boyunca geçirdiği yangınlar ve fırtınalar kulenin mimarisinde köklü değişikliklere yol açmıştır. 1794 yangınının ardından boyu kısaltılan kule kahvehaneye dönüştürülmüş, 1831 yangını sonrasında ise üst kısmı değiştirilerek son Osmanlı dönemi görünümüne yaklaşmıştır. 1875 yılındaki fırtınada çatısının devrilmesinin ardından en üst kata iki ahşap kat çıkılarak itfaiye ve haberleşme merkezi olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında da itfaiye ve deniz kuvvetleri tarafından kullanılan kule, 1959-1960 kışında ahşap kısımlarının çürümesiyle boşaltılmıştır. İstanbul Belediyesi Başkanı Haşim İşcan'ın girişimiyle başlatılan kapsamlı restorasyon sonucunda 1965-1967 yılları arasında turistik bir tesise dönüştürülmüş, betonarme konik çatısı yeniden inşa edilerek 1969'da halka açılmıştır.

Yirminci yüzyılın sonlarında ve yirmi birinci yüzyılın başlarında çeşitli restorasyon süreçleri ve mülkiyet değişimleri yaşanmıştır. 2013 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dâhil edilen kule, 2019'da Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne devredilmiştir. 2020 yılında gerçekleştirilen kapsamlı restorasyon çalışmalarının ardından Galata Kulesi Müzesi adını alarak bir sergi mekânı ve müze olarak düzenlenmiştir. 2023 yılında ise çatısında ve depreme dayanıklılığında yeni iyileştirme çalışmaları yapılmıştır.

Romanesk tarzda kâgir bir yapı olan kulenin silindirik gövdesi masif taştan inşa edilmiştir. Bir bodrum, zemin ve asma kat dâhil toplam 11 katı bulunan kulenin yüksekliği tematik olarak 62,59 metredir. Zemin kattan altıncı kata kadar asansör ve merdivenlerle çıkılırken, altıncı kattan sekizinci kata çelik konstrüksiyon merdivenlerle ulaşılmaktadır. En üst kat ise 360 derecelik bir seyir terası olarak düzenlenmiştir.

Halk arasında ve seyahatnamelerde, kulenin tarihine karışmış en ünlü anlatılardan biri Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde aktardığı olaydır. Bu anlatıya göre, on yedinci yüzyılda Hezarfen Ahmed Çelebi sırtına taktığı kanatlarla bu kuleden süzülerek Üsküdar'daki Doğancılar Meydanı'na kadar uçmuş ve ilk kıtalararası uçuşu gerçekleştirmiştir. Bu anlatı, tarihsel kesinliği tartışmalı bir efsane veya sözlü gelenek ürünü olarak günümüze ulaşmıştır.

Bugün ziyaretçiler zemin kattan başlayarak birinci katta müze mağazasını, sonraki katlarda ise Hezârfen Ahmed Çelebi'nin uçuş simülasyonunu, Kurtuluş Savaşı fotoğraflarını, kule ve surlara ait eserleri ve İstanbul temalı kalıcı sergileri gezebilmektedir. Yedinci katta İstanbul maketi ve dürbünler yer alırken, sekizinci kat ziyaretçilere muazzam bir manzara sunan seyir terası olarak hizmet vermektedir.