Atik Valide Efsanesi

İstanbul'un Üsküdar ilçesinde, Toptaşı sırtlarının hakim ve yüksek konumunda yer alan Atik Valide Camii ve külliyesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun en kudretli kadın sultanlarından biri olan Nurbanu Sultan tarafından inşa ettirilmiştir. Venedik doğumlu olan Nurbanu Sultan, II. Selim'in eşi ve III. Murad'ın annesidir; ayrıca Osmanlı İmparatorluğu'nda Kadınlar Saltanatı olarak bilinen dönemde haremden imparatorluğu fiilen yöneten ilk valide sultan unvanını taşımaktadır.

Müftülük kayıtlarında Atik Valide Camii, halk arasında ise Eski Valide Camii olarak anılan bu muazzam yapı topluluğunun inşası için 1571 yılında planlama çalışmalarına başlanmıştır. Nurbanu Sultan, caminin inşası ve daimi bakımı için 1583 yılında kapsamlı bir vakıf kurdurmuş, bu vakfın gelirleri arasına Kilis Kürtleri ile Reşwan aşiretinin vergileri de dahil edilmiştir.

Külliyenin mimarlık tahtında Osmanlı'nın baş mimarı Mimar Sinan oturmaktadır. Yapım süreci üç ayrı aşamada gerçekleşmiş; 1571'deki temel atma töreninden 1574'teki ilk versiyonun tamamlanmasına kadar geçen sürede, Sinan Edirne'de Selimiye Camii'nin inşasıyla meşgul olduğu için çalışmaları başka bir saray mimarı denetlemiştir.

Nurbanu Sultan'ın oğlu III. Murad'ın 1574'te tahta çıkmasıyla birlikte elde ettiği valilik statüsünün artması, ikinci inşaat aşamasını tetiklemiştir. 1577-1578 yılları arasında gerçekleştirilen bu ikinci evrede, yapıya ikinci bir tek şerefeli minare ile çift son cemaat yeri (portiko) eklenmiştir.

Nurbanu Sultan 1583 yılında vefat etmiştir; ancak caminin hikayesi burada bitmemiş, ölümünün ardından 1584-1586 yılları arasında üçüncü ve son inşaat aşaması yürütülmüştür. Bu son evrede, Mimar Sinan'ın vefatından sonra talebesi Davud Ağa tarafından cami yanlara doğru genişletilerek ana kubbenin iki yanına birer çift küçük kubbe ilave edilmiştir.

Son olarak II. Mahmud döneminde, eski İstanbul evlerini andıran ve müstakil bir girişe sahip olan hünkâr kasrı ile mahfili yapıya eklenmiştir. Böylece cami, tek bir kişinin ömrüyle sınırlı kalmayıp ardılların dokunuşlarıyla son şeklini almıştır.

Külliyenin merkezini oluşturan cami ve medrese, kompleksin tam ortasında yer alır. Cami ana mekanı, altı dayanak üstüne oturan ve iki serbest sütunla altıgen oluşturan 12.7 metre çapındaki merkezi bir kubbeyle örtülmüştür; bu alan yanlardan beş yarım kubbeyle genişletilmiştir.

Kıble duvarı ve mihrab nişi İznik çinileriyle bezenmiştir. Mihrabın iki yanındaki simetrik kemerli çini panolar bahar çiçeklerini tasvir ederken, portiko altındaki pencerelerin üzerinde Kur'an'ın Fetih Suresi (48:3-4) ve Zümer Suresi (39:53) ayetlerini barındıran on adet dikdörgen hat levhası yer alır.

Mimar Sinan'ın inşa ettiği bu muazzam kompleks; cami, medrese, tekke, darülhadis, darülkurrâ, sıbyan mektebi, darüşşifa, konukevi ve çift kervansaray ile bir hamamdan oluşan tam teşekküllü ve tek parça kalabilmiş son büyük külliye olma özelliğini taşımaktadır.

Zaman içinde külliyenin bazı birimleri değişime uğramıştır. Özellikle 19. yüzyılda darüşşifa ve imaret binalarına üst katlar eklenmiş, bu yapılar bir dönem askeri hastane ve hapishane olarak dönüştürülerek kullanılmıştır.