Atik Valide Afsonasi

Istanbulning Uskudar tumanidagi Toptoji qirlarining yuqori va hokim pozitsiyasida joylashgan Atik Valide masjidi va uning majmuasi Usmonlilar imperiyasining eng qudratli ayol sultonlaridan biri Nurbanu Sulton tomonidan qurdirilgan. Venetsiyada tug’ilgan Nurbanu Sulton II Sulton Salimning rafiqasi va III Murodning onasidir; shuningdek, u Usmonlilar imperiyasida Ayollar saltanati deb ataladigan davrda haremdan turib imperiyani amalda boshqargan birinchi valide sulton unvoniga ega.

Muftiylik yozuvlarida Atik Valide masjidi, xalq orasida esa Eski Valide masjidi deb ataluvchi ushbu ulkan me’moriy majmuaning qurilishi 1571 yilda rejalashtirila boshlangan. Nurbanu Sulton masjidning qurilishi va doimiy ta’minoti uchun 1583 yilda keng qamrovli vaqf tuzdirgan, bu vaqf daromadlari qatoriga Kilis kurdlari va Reşwan qabilasining soliqlari ham kiritilgan.

Majmuaning me’moriy taxtida Usmonlilarning bosh me’mori Me’mor Sinan o’tiribdi. Qurilish jarayoni uch alohida bosqichda amalga oshirilgan; 1571 yildagi tamal toshini qo’yish marosimidan 1574 yilda birinchi versiyasining yakunlanishigacha bo’lgan davrda, Sinan Edirneda Selimiye masjidining qurilishi bilan band bo’lgani sababli ishlarni boshqa bir saroy me’mori nazorat qilgan.

Nurbanu Sultonning o’g’li III Murod 1574 yilda taxtga chiqishi bilan uning valide sultonlik maqomining ortishi ikkinchi qurilish bosqichini keltirib chiqargan. 1577-1578 yillar orasida amalga oshirilgan ushbu ikkinchi bosqichda majmuaga ikkinchi bitta sharafali minora va qo’sh oxirgi jamoat joyi (portiko) qo’shilgan.

Nurbanu Sulton 1583 yilda vafot etgan; biroq masjidning hikoyasi shu bilan tugamagan, uning o’limidan so’ng 1584-1586 yillar orasida uchinchi va oxirgi qurilish bosqichi amalga oshirilgan. Ushbu so’nggi bosqichda Me’mor Sinanning vafotidan keyin uning shogirdi Dovud og’a tomonidan masjid yon tomonlarga kengaytirilib, markaziy gumbazning ikki yoniga bir juftdan kichik gumbazlar qo’shilgan.

Oxir-oqibat II Mahmud davrida eski Istanbul uylarini eslatuvchi va mustaqil kirish eshigiga ega bo’lgan hünkâr kasri va mahfili binoga qo’shilgan. Shunday qilib, masjid birgina shaxsning umri bilan cheklanib qolmay, vorislarning teginishlari bilan oxirgi shaklini olgan.

Majmuaning markazini tashkil etuvchi masjid va madrasa kompleksning qoq markazida joylashgan. Masjidning asosiy xonaqohi oltita tayanch ustiga o’rnatilgan va ikki erkin ustun bilan olti burchak hosil qiluvchi 12,7 metr diametrli markaziy gumbaz bilan yopilgan; bu maydon yon tomonlardan beshta yarim gumbaz bilan kengaytirilgan.

Qibla devori va mehrob nishi Iznik koshinlari bilan bezatilgan. Mehrobning ikki yonidagi simmetrik kamonli koshin panellar bahor gullarini tasvirlasa, portiko ostidagi derazalar ustida Qur’onning Fath surasi (48:3-4) va Zumar surasi (39:53) oyatlarini o’z ichiga olgan o’nta to’rtburchak xat lavhasi mavjud.

Me’mor Sinan qurgan ushbu ulkan kompleks; masjid, madrasa, tekke, darulhadis, darulqurro, sibyon maktabi, darushshifo, mehmonxona va qo’sh karvonsaroy hamda hamomdan iborat to’liq jihozlangan va yaxlit saqlanib qolgan oxirgi buyuk kulliye bo’lish xususiyatini saqlab qolmoqda.

Zamon o’tishi bilan majmuaning ayrim birliklari o’zgarishga uchragan. Xususan, 19-asrda darushshifo va imorat binolariga yuqori qavatlar qo’shilib, bu binolar bir muddat harbiy gospital va qamoqxona sifatida foydalanish uchun o’zgartirilgan.