Kız Kulesi Tarihi

Kız Kulesi, İstanbul Boğazı'nın Marmara Denizi'ne yakın kısmında, Üsküdar açıklarındaki küçük bir adacık üzerinde yer alan tarihi bir yapıdır. Antik Çağ'da arcla yani küçük kale ve damialis yani dana yavrusu adlarıyla anılan kule, Bizans döneminden kalma Üsküdar'daki tek eser olma özelliği taşımaktadır ve MÖ 24 yıllarına uzanan bir geçmişe sahiptir.

Yapının kökeni MÖ 408 yılında Atinalı general Alkibiadis'in Cyzicus'taki deniz zaferinden sonrasına dayanır. Alkibiadis, muhtemelen Karadeniz'den gelen gemiler için Chrysopolis'in önündeki bu küçük kaya üzerine özel bir gümrük ve gözetleme istasyonu inşa etmiştir. Yunan döneminde ilk olarak bir mezara ev sahipliği yapan ada, zamanla farklı amaçlar için kullanılmıştır.

Bizans İmparatoru I. Aleksios, 1110 yılında taş duvarla korunan ahşap bir kule inşa ettirmiştir. Bu dönemde kuleden Konstantinopolis'teki Mangana semtine uzanan bir demir zincir gerilmiş, adacık su altı kalıntıları hâlâ görülebilen bir savunma duvarıyla Asya kıyısına bağlanmıştır. 1453 yılında İstanbul'un fethi sırasında kulede Venedikli Gabriele Trevisano komutasında bir Bizans garnizonu bulunuyordu.

Osmanlı döneminde yapı Fatih Sultan Mehmed tarafından gözetleme kulesi olarak kullanılmaya başlanmıştır. Yüzyıllar boyunca gösteri platformundan savunma kalesine, sürgün istasyonundan karantina odasına ve deniz fenerine kadar pek çok farklı işlev yüklenmiştir. Boğaz'dan geçen gemilerden vergi alınması amacıyla da kullanılan kule, bir süre sonra zinciri taşıyamayarak yıkılmıştır.

Kız Kulesi tarih boyunca pek çok kez hasar görmüş ve onarılmıştır. 1509 depreminde yıkıldıktan sonra yeniden inşa edilmiş, 1721'de yanmıştır. Sadrazam Damat İbrahim Paşa'nın emriyle yenilenen bina deniz feneri olarak işlev görmüş, surları 1731 ve 1734'te onarılmıştır. 1763'te daha dayanıklı taştan yeniden yapılan kule, 1829'dan itibaren karantina istasyonu olarak kullanılmış ve 1832'de Sultan II. Mahmud tarafından restore edilmiştir.

Kulenin bugünkü temelleri ve alt katının önemli kısımları II. Mehmed devri yapısıdır. Üst kısmındaki mermer levhada, kuleye şimdiki şeklini veren Sultan II. Mahmud'un, hattat Rasim'in kaleminden çıkmış 1832 tarihli tuğrası yer alır. Evliya Çelebi kuleyi deniz içinde karadan bir ok atımı uzaklıkta, dört köşe ve seksen arşın yüksekliğinde sanatkârane bir yapı olarak tarif etmiştir.

Kule hakkında halk arasında anlatılan efsanelerden biri, bir kehanete dayanır. Rivayete göre bir kehanet, imparatorun çok sevdiği kızının on sekizinci doğum gününde zehirli bir yılan tarafından sokularak öleceğini söylemiştir. Kızını korumak için denizin ortasına bu kuleyi yaptıran imparator, bir sepet meyve içinde saklanan bir engereğin kızı sokmasına engel olamamıştır.

Yapının bir diğer adı olan Leander Kulesi ise Antik Yunan'daki Hero ve Leandros efsanesine dayanır. Sestos'taki bir kulede yaşayan rahibe Hero ile boğazı yüzerek geçen sevgilisi Leandros'un trajik hikâyesi, Çanakkaleli bu mitin Boğaz'a uyarlanmasıyla kuleyle özdeşleştirilmiştir. Avrupalı tarihçiler uzun süre yapıya Tour de Leandros adını vermişlerdir.

1999 yılındaki Marmara depremi ve tsunaminin ardından kuleye çelik destekler eklenmiştir. İç mekanı kafe ve restorana dönüştürülen yapı, 2021 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından kapsamlı bir restorasyona alınmıştır. Yüksek nem ve rüzgâr nedeniyle zarar gören yükseklik duvarları, temeller ve paslanmaz çelik gergilerle güçlendirilen kule, Mayıs 2023'te yeniden ziyarete açılmıştır.

Kız Kulesi tarih boyunca sanat ve popüler kültürde de kendine geniş yer bulmuştur. 1966-1981 yılları arasında 10 Türk lirası banknotlarının arka yüzünde yer alan kule; James Bond filmleri, Türk dizileri, video oyunları ve edebiyatta İstanbul'un simgesi olarak sıkça betimlenmiştir.