Istanbulning Fatih tumani Atikali mahallasida joylashgan Xirqai Sharif masjidi Islom payg‘ambari Muhammad s.a.v. Veys al-Qaraniyga sovg‘a qilgan xirqani saqlash va ziyorat qilish maqsadida 1851 yilda qurilgan.
Veys al-Qaraniy vafotidan so‘ng Uvaysiy sulolasi qo‘lida qolgan xirqa 17-asr boshlarida Sulton Ahmad I farmoniga binoan Istanbulga keltirilgan. Fatihda joylashgan Uvaysiy oilasining uyida saqlangan bu muqaddas yodgorlik uchun Sadr vazir Chorlulu Ali Posho tosh hujra qurdirgan, 1725 yilda esa ilk bor vaqf tashkil etilgan.
Ziyoratchilar soni ortib, mavjud joy yetishmay qolgani sababli Sulton Abdulhamid I 1780 yilda hozirgi kunda “Kichik Xirqai Sharif xonasi” deb ataladigan hujrani qurdirgan. Sulton Mahmud II tomonidan 1812 yilda yangilangan bu hujra vaqt o‘tishi bilan yana torlik qilgan, natijada Sulton Abdulmajid davrida masjid qurishga qaror qilingan.
Atrofdagi binolar musodara qilinib buzib tashlangach, masjid qurilishi 1847 yilda boshlanib, 1851 yilda yakuniga yetkazilgan. Binoning me’mori kim ekanligi noma’lum.
Masjid sakkiz qirrali, bir gumbazli va ikki qavatli rejada kesma kufeki toshidan qurilgan. Uning me’morchiligi Quddusdagi Qubbat us-Saxra ta’sirida yaratilgan deb baholanadi. Mehrob, minbar va va’z kursisi to‘q qizil rangli brekchi toshidan rokoko uslubida yasalgan.
Inshootda jami 16 ta deraza mavjud bo‘lib, ularning sakkiz tasi katta, sakkiz tasi yarim doira shaklidadir. Derazalar ustidagi xattotlik yozuvlari Qozaskar Musaa Izzet afandiga tegishli. Kirish eshigi ustidagi 1851 yil sanasi yozilgan kitoba Ziver afandi tomonidan tuzilgan va yana Qozaskar Izzet afandi tomonidan bitilgan.
Masjid atrofida hünkorkhona (sulton mahfili), hünkar qasri, Uvaysiy oilasining yoshi ulug‘ erkak vakili uchun maxsus me’shruta, vakil xonasi, jandarmeriya kazarmasi va xizmatchilar uchun xonalar joylashgan. Sobiq kazarma binosi bugungi kunda Fatih tuman Milliy ta’lim boshqarmasi sifatida foydalanilmoqda.
Muqaddas yodgorlik Ramazon oyining ilk jumasidan to hayit arafasigacha bo‘lgan to‘rt hafta davomida xalq ziyorati uchun ochiladi. Ziyorat an’ana sifatida Usmonlilar davri va Jumhuriyat davridagi turli tartibga solishlar bilan bugungi kungacha yetib kelgan.
Masjid va yodgorlik xonasi o‘tmishda turli ta’mirlash va restavratsiya ishlaridan o‘tgan. Restavratsiya jarayonlaridan so‘ng masjid ibodat va ziyoratchilarni qabul qilishni davom ettirmoqda.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-10-12 16:55:39
