مسجد عرب: آرامگاه تاریخی با نشانه‌های گوتیک در استانبول

مسجد عرب در محله کاراکوی از منطقه بی اوغلو استانبول (گالاتای قرون وسطی)، در خیابان گالاتا ماهکمه‌سی، نه چندان دور از سواحل شمالی شاخ طلایی واقع شده و با مغازه‌های پیشه‌وران احاطه شده است. این بنا در بافت شهری به دلیل برج ناقوس بلند و مربعی‌شکل خود با مناره‌ای مخروطی در میان بلوک‌های بتنی همچنان خودنمایی می‌کند و به‌عنوان تنها نمونه باقی‌مانده از معماری مذهبی گوتیک قرون وسطایی در استانبول، امروز بزرگ‌ترین مسجد در سمت گالاتای شاخ طلایی به شمار می‌رود.

روایات متفاوتی درباره منشأ و ساخت این بنا وجود دارد. طبق یک افسانه، مسجدی در سال 717 در جریان دومین محاصره عربی قسطنطنیه توسط مسلمه بن عبدالملک، فرمانده اموی، در این مکان ساخته شد و ارتش مسلمان عرب در اینجا عبادت کردند تا اینکه شورشی در دمشق باعث خروج آن‌ها شد و پس از آن راهبان دومینیکن آن را به کلیسا تبدیل کردند. بر اساس روایتی دیگر و اسناد مکتوب، در دوران امپراتوری لاتین پس از جنگ صلیبی چهارم، در سال 1233 کلیسای کوچکی به نام سنت پل ساخته شد که در سال 1325 توسط راهبان فرقه دومینیکن جای خود را به کلیسا و صومعه بسیار بزرگتری به نام سنت دومینیک (سن دومنیکو) داد 1000.

این بنا بر اساس الگوی کلیساهای فرقه‌های گدای ایتالیایی آن دوره ساخته شده بود و دارای پایه مستطیل شکل با سه ناو، انتهای شرقی چهارگوش و یک محراب مربع پوشیده با طاق‌های متقاطع دنده‌دار بود. این ساختمان که با درگاه سبک گوتیک، پنجره‌های نیزه‌ای و برج ناقوس از کلیساهای بیزانسی متمایز می‌شود، از تکنیک‌های آجرکاری محلی با تناوب ردیف‌های کوچک آجر و سنگ تراشیده بهره برده است و ناو شمال شرقی آن توسط نمازخانه‌های متعلق به خانواده‌های اصیل جنوایی احاطه شده بود. برج ناقوس اصلی آن بعدها با افزودن سقفی مخروطی به مناره تبدیل شد.

پس از فتح قسطنطنیه در سال 1453، این کلیسا بر اساس کاپیتولاسیون‌های امپراتوری عثمانی در دست جنوایی‌ها باقی ماند، اما بین سال‌های 1475 و 1478 توسط سلطان محمد فاتح با تغییرات جزئی به مسجد تبدیل شد و به نام مسجد گالاتا یا مسجد کبیر شناخته شد. راهبان به صومعه سن پیترو منتقل شدند و یک محراب و منبر به آن اضافه شد. در اواخر قرن، سلطان بایزید دوم این بنا را به پناهندگان مسلمان آندلس که از تفتیش عقاید اسپانیا گریخته و در گالاتا ساکن شده بودند، اختصاص داد و به همین دلیل امروزه به نام «مسجد عرب» شناخته می‌شود.

این بنا در طول قرن‌ها به دلیل آتش‌سوزی‌ها و زمین‌لرزه‌ها بارها مرمت شد. در سال‌های 1734-1735، صالح سلطان، مادر محمود اول، ساختمان را به‌طور گسترده بازسازی کرد، پنجره‌ها و درگاه را به سبک عثمانی تغییر داد و طرح‌های چوبی باروک و جایگاه سلطنتی را به فضای داخلی افزود. در اواسط قرن نوزدهم، عادله سلطان، دختر محمود دوم، دوباره مسجد را تعمیر کرد و یک شادروان در حیاط آن ساخت.

این بنا بین سال‌های 1913 و 1919 توسط جریدی حسن بیگ تحت بازسازی گسترده‌ای قرار گرفت و در این روند دیوار حیاط تخریب و مسجد بزرگ‌تر شد. هنگام تعویض کفپوش چوبی، بیش از صد سنگ قبر جنوایی متعلق به اوایل قرن چهاردهم تا اواسط قرن پانزدهم کشف شد و به موزه باستان‌شناسی استانبول انتقال یافت. بخش‌هایی مانند سلول مسلمه و آرامگاه عرب بابا برجسته شدند و آخرین مرمت اساسی که در اوایل دهه 2010 به پایان رسید، سازه را به شکل امروزی درآورد.

امروزه بازدیدکنندگان از مسجد عرب با بنایی تاریخی روبه‌رو می‌شوند که در میان کوچه‌های گالاتا سر به فلک کشیده و سبک معماری گوتیک اولیه ایتالیایی و برج ناقوس تبدیل‌شده به مناره خود را حفظ کرده است. این بنا با داشتن قالب‌های قابل‌مشاهده، قطعات سنگی دارای نشان‌های خانوادگی در زیر گذرگاه و حیاط شمالی جذاب دارای شادروان، همچنان تجسم‌بخش نشانه‌هایی از گذشته جنوایی و عثمانی خود است.