Arab masjidi Turkiyaning Istanbul viloyati Beyog’lu tumanidagi Galata mavzeida, Qorako’y mahallasida, Galata Mahkamasi ko’chasida, Oltin Shoxning shimoliy qirg’iqlari yaqinida va hunarmandlar do’konlari bilan o’ralgan holda joylashgan. Inshoot shahar qiyofasida beton bloklar orasida baland, kvadrat shaklidagi konussimon minorasi bilan hamon ajralib turadi va Istanbulda saqlanib qolgan o’rta asr diniy gotika me’morchiligining yagona namunasi bo’lib, bugungi kunda Oltin Shoxning Galata qismidagi eng katta masjid hisoblanadi.
Binoning kelib chiqishi va qurilishi haqida turli xil rivoyatlar mavjud. Bir rivoyatga ko’ra, 717 yilda Konstantinopolni qamal qilgan Umaviylar sarkardasi Maslama ibn Abdulmalik tomonidan bu yerda masjid qurilgan va arab musulmon qo’shini Damashqdagi qo’zg’olon sababli ketguniga qadar bu yerda ibodat qilgan, shundan so’ng Dominikan rohiblari uni cherkovga aylantirgan. Boshqa bir rivoyat va hujjatli dalillarga ko’ra, To’rtinchi salib yurishidan keyingi Lotin imperiyasi davrida 1233 yilda Avliyo Polga bag’ishlangan kichik cherkov qurilgan bo’lib, u 1325 yilda Dominikan ordeni rohiblari tomonidan Avliyo Dominik (San Domenico) sharafiga bag’ishlangan ancha katta Rim-katolik cherkovi va monastiriga almashtirilgan.
O’sha davrdagi italyan tilanchi ordeni cherkovlari modeli asosida bunyod etilgan bino uch nefabli to’rtburchak poydevorga, qirrali sharqiy uchiga va qovurg’ali gumbazlar bilan qoplangan kvadrat muqaddas joyga ega edi. Vizantiya cherkovlaridan gotik uslubdagi portali, lanset derazalari va qo’ng’iroq minorasi bilan ajralib turadigan bino kichik g’isht va tosh qatorlarini navbatlashtirib ishlatadigan mahalliy g’isht terish texnikasidan foydalangan holda qurilgan, shimoli-sharqiy nef esa zodagon genuyalik oilalarga tegishli cherkovchalar bilan o’ralgan edi. Binoning asl qo’ng’iroq minorasi keyinchalik konussimon tom qo’shilishi orqali minoraga aylantirildi.
1453 yilda Konstantinopol Usmonli imperiyasi tasarrufiga o’tgach, genuyaliklar bilan tuzilgan kapitulyatsiyalarga ko’ra cherkov bir muddat genuyaliklar qo’lida qoldi, biroq 1475 va 1478 yillar oralig’ida Sulton Mehmed II tomonidan kichik o’zgartirishlar bilan masjidga aylantirilib, Galata masjidi yoki Buyuk masjid deb nomlana boshlandi. Rohiblar Galatadagi San-Pietro monastiriga ko’chirilib, mehrob va minbar qo’shildi. Asr oxiriga kelib Sulton Boyazid II tomonidan binoning Galataga kelib o’rnashgan ispan inkvizitsiyasidan qochgan Andalusiyalik musulmon qochqinlarga ajratilishi natijasida u hozirgi «Arab masjidi» nomini oldi.
Bino asrlar davomida yong’inlar va zilzilalar tufayli ko’p marta ta’mirdan o’tgan. 1734-1735 yillarda Mahmud I ning onasi Saliha Sulton binoni keng ko’lamda ta’mirlatib, derazalar va portalni usmonli uslubiga moslashtirgan hamda ichki qismiga barokko yog’och bezaklari va sulton mahfilini qo’shgan. XIX asr o’rtalarida esa Mahmud II ning qizi Odila Sulton masjidni yana ta’mirlatib, hovliga shadirvon qurdirgan.
Bino 1913-1919 yillar oralig’ida Giridli Hasan Bey tomonidan tubdan ta’mirlanib, bu jarayonda hovli devori buzilib, masjid kengaytirildi. Yog’och taxtalarni almashtirish chog’ida XIV asr boshidan XV asr o’rtalarigacha bo’lgan yuzdan ortiq genuyalik zodagonlarga tegishli qabr toshlari topilib, Istanbul arxeologiya muzeylariga ko’chirildi. Maslama hujrasi va Arab Bobo maqbarasi kabi unsurlar e’tiborga olinib, 2010-yillarning boshida yakunlangan so’nggi yirik restavratsiya bilan bino hozirgi holatiga keltirildi.
Bugungi kunda Arab masjidiga tashrif buyuruvchilar Galata ko’chalari orasida ko’tarilib turgan, ilk italyan gotika me’morchiligi uslubini va minoraga aylantirilgan cherkov qo’ng’iroq minorasini saqlab qolgan ushbu tarixiy bino bilan uchrashadilar. Ko’rinib turgan naqshlar, o’tish joyi ostidagi gerbli tosh parchalari va shadirvonli jozibali shimoliy hovlisi bilan bino ham Usmonli, ham Genuya o’tmishining izlarini o’zida mujassam etishda davom etmoqda.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-08-31 06:00:12
