Arap Camii: İstanbul’un Gotik İzli Tarihi Tapınağı

Arap Camii, Türkiye'nin İstanbul iline bağlı Beyoğlu ilçesindeki Galata semtinde, Karaköy mahallesinde, Galata Mahkemesi Sokak üzerinde, Haliç'in kuzey kıyılarının yakınında ve esnaf dükkanlarıyla çevrili bir konumda yer almaktadır. Yapı, kentsel dokuda beton bloklar arasında sivri külahlı hayli yüksek kare biçimli kulesiyle hâlâ fark edilebilen, fetih öncesinden kalan İstanbul'un tek Gotik kilisesi olma özelliğini taşımaktadır ve bugün Haliç'in Galata tarafındaki en büyük camidir.

Yapının kökenine ve yapılışına dair farklı rivayetler bulunmaktadır. Birinci rivayete göre 717 yılında İstanbul'u kuşatan Emevi komutanı Mesleme bin Abdülmelik tarafından bir mescit inşa edilmiş ve Arap Müslüman ordusu burada ibadet etmiştir; Şam'daki bir isyan üzerine ordu ayrılınca Dominiken rahipleri burayı kiliseye çevirmiştir. İkinci rivayete ve belgelere göre ise 13. yüzyılda Latin İmparatorluğu döneminde 1233'te Aziz Pavlus'a adanan bir şapelin yerine, 1325 yılında Dominikan Tarikatı friarları tarafından Aziz Dominik'e (San Domenico) adanan büyük bir Roma Katolik kilisesi ve manastırı inşa edilmiştir.

İtalyan dilenci tarikatı kiliselerinin modeline göre kurulan yapı; üç neflu dikdörtger tabana, köşeli doğu ucuna ve kaburgalı manastır tonozlarıyla örtülü kare bir sığınak bölümüne sahipti. Gotik tarzda portresi, lancet pencereleri ve çan kulesiyle Bizans kiliselerinden ayrılan yapı, yerel tuğla işçiliği teknikleri kullanılarak inşa edilmiş, kuzeydoğu nefinin yanında ise soylu Cenoa ailelerine ait şapeller yer almıştır. Yapının özgün çan kulesi daha sonra sivri bir külah eklenerek minareye dönüştürülmüştür.

İstanbul'un 1453 yılında Osmanlı egemenliğine girmesinin ardından, Cenevizlilerle yapılan kapitülasyonlar gereği bir süre Ceneviz ellerinde kalan kilise, II. Mehmed döneminde 1475 ile 1478 yılları arasında küçük değişikliklerle camiye çevrilerek Galata Camii veya Cami-i Kebir adını almıştır. Friarlar Galata'daki San Pietro manastırına nakledilmiş, mihrap ve minber eklenmiştir. Yüzyılın sonuna doğru Sultan II. Bayezid tarafından İspanya'daki Endülüs Engizisyonu'ndan kaçarak İstanbul'un Galata mahallesine yerleşen İspslüman mültecilere (Moriskolar) tahsis edilmiş ve bu nedenle yapı "Arap Camii" olarak anılmaya başlanmıştır.

Tarih boyunca yangınlar ve depremler nedeniyle pek çok kez onarımdan geçen yapı, III. Mehmed ve I. Mahmud'un annesi Saliha Sultan tarafından 1734-1735 yıllarında büyük bir onarım görmüştür. Bu dönemde pencere ve portreler Osmanlı üslubuna uyarlanmış, iç düzende barok ahşap tasarımlarla hünkar mahfili eklenmiştir. 19. yüzyılın ortalarında ise II. Mahmud'un kızı Adile Sultan yapıyı onartmış, avluya bir şadırvan inşa ettirmiştir.

Yapı, 1913-1919 yılları arasında Giridli Hasan Bey tarafından kapsamlı bir restorasyondan geçirilmiş ve bu süreçte avlu duvarı yıkılarak cami genişletilmiştir. Ahşap döşemenin yenilenmesi sırasında taban altında kalan ve 14. yüzyıl ile 15. yüzyıl ortalarına tarihlenen yüzü aşkın Latin soylusuna ait mezar taşı bulunarak İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne taşınmıştır. Mihrap yanında Mesleme'nin Çilehanesi ve Arap Baba Merkadi gibi unsurlar eklenmiştir. 2010'lu yılların başında tamamlanan son restorasyonla yapı bugünkü durumuna kavuşmuştur.

Ziyaretçiler bugün Arap Camii'ne geldiklerinde, Galata sokakları arasında yükselen, erken dönem İtalyan Gotik mimari üslubunu ve çan kulesinden dönüştürülmüş özgün minaresini koruyan bu tarihi yapıyla karşılaşırlar. Kemerler altında kalıntılara rastlanan armalı taş kalıntıları, kuzey taraftaki şadırvanlı avlusu ve tarihi dokusuyla yapı, hem Osmanlı hem de Ceneviz geçmişinin izlerini bir arada barındırmaya devam etmektedir.