Ayasofya'nın kökeni ve isminin taşıdığı anlam, yapının bin yıllardır süregelen efsanevi kimliğinin ilk basamağını oluşturur. Resmî adıyla Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi olarak bilinen bu ulu yapı, Grekçede "kutsal" anlamına gelen "Aya" ile "bilgelik" anlamına gelen "Sofya" kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Hristiyan ilahiyatında Nasıralı İsa'ya atfen "Kutsal Bilgelik" ya da "İlahî Bilgelik" manasına gelen bu isim, yapının Doğu Roma İmparatorluğu döneminde patriklik katedrali olarak üstlendiği merkezi ve kutsal rolü simgeler.
Tarih boyunca aynı yerde yükselen yapıların ilki, Roma İmparatoru I. Konstantin tarafından başlatılmış ve II. Constantius döneminde 360 yılında "Büyük Kilise" adıyla açılmıştır. Ahşap çatılı bu ilk bazilika, Patrik Aziz İoannis Hrisostomos'un sürgüne gönderilmesinin ardından çıkan isyanlarda yanarak büyük ölçüde yok olmuştur. Ardından II. Theodosius tarafından emredilen ve mimar Rufinos'a inşa ettirilen İkinci Ayasofya, 415 yılında ibadete açılmış; ancak bu yapı da 532 yılında yaşanan yıkıcı Nika Ayaklanması sırasında kül olmuştur. Günümüzdeki yapı, aynı yere inşa edilen üçüncü kilise olduğundan tarih literatüründe "Üçüncü Ayasofya" olarak da anılır.
Üçüncü Ayasofya'nın inşası, Nika Ayaklanması'ndan hemen sonra, 532 ile 537 yılları arasında Bizans İmparatoru I. Justinianus'un emriyle gerçekleştirilmiştir. Projenin mimarlığı için fizikçi Miletli İsidoros ile matematikçi Trallesli Anthemius görevlendirilmiştir. Yapının inşasına dair halk arasında dilden dile yayılan bir efsaneye göre, İmparator Justinianus hazırlanan taslakların hiçbirini beğenmez; bir gece uyuyakalan mimar İsidoros, rüyasında Ayasofya'nın kusursuz planını görür ve sabah uyanıp bu ilhamla çizerek yapının temelini hazırlar.
İnşaat sürecinin hızlandırılması ve ihtişamın artırılması amacıyla imparatorluk topraklarındaki pek çok antik tapınaktan hazır malzemeler getirilmiştir. Efsanevi bir gayretle Efes'teki Artemis Tapınağı'ndan, Mısır'daki Güneş Tapınağı'ndan, Lübnan'daki Baalbek Tapınağı'ndan sökülen sütunlar, mermerler ve taşlar İstanbul'a taşınmıştır. Yaklaşık 10.000 işçinin çalıştığı bu devasa projede kırmızı ve yeşil porfirler, Marmara Adası'nın beyaz mermerleri kullanılmış; yapım tamamlandığında Justinianus, Süleyman'ın Tapınağı'ndan daha büyük bir esere imza attığını iddia ederek halka seslenirken "Ey Süleyman! Seni yendim" cümlesini sarf etmiştir.
Ayasofya'nın mimarisi, bazilika planı ile merkezi planı birleştiren kubbeli bazilika tipinin dünyadaki en kusursuz örneğidir. Sadece dört paye üzerine oturtulan ve zeminden bakıldığında gökyüzüne asılı gibi duran devasa ana kubbesi, mimarlık tarihinde devrim niteliğinde bir dönüm noktasıdır. İç mekân; tuğla üzerine çok renkli mermerler, porfir levhalar ve altın yaldızlı mozaiklerle kaplanmıştır. Yapının kıble yönünün Mekke ile tam olarak uyuşmaması ve hafif bir sapma göstermesi üzerine halk arasında Cebrail'in parmağıyla Ayasofya'yı iterek yönünü düzelttiğine dair efsaneler türetilmiştir.
Yüzyıllar boyunca depremler ve yangınlar yapının kaderini sınamıştır. 558 yılında ana kubbenin tamamen çökecek ölçüde hasar görmesi üzerine Justinianus, Miletli İsidoros'un yeğeni genç İsidorus'u görevlendirmiş; kubbe daha hafif malzemelerle ve daha yüksek bir kasnakla yeniden örülmüştür. Tarih boyunca Latin İstilası sırasında Haçlılar tarafından yağmalanan, kutsal emanetleri ve değerli eşyaları çalınan yapı, 1261'de yeniden Bizans kontrolüne geçtiğinde virane bir halde bulunmuştur. Osmanlı döneminde ise Mimar Sinan'ın eklediği dış payandalar ve istinat duvarları sayesinde yapı depremlere karşı sağlamlaştırılmıştır.
1453 yılında İstanbul'un fethinin ardından Fatih Sultan Mehmed tarafından camiye dönüştürülen Ayasofya, Osmanlı döneminde yeni eklemelerle bir külliyeye dönüşmüştür. İnsan figürleri içeren mozaikler ince bir sıva ile kaplanarak korunmuş, yapıya minareler, medreseler, hünkar mahfili, mihrap ve minber eklenmiştir. 19. yüzyılda Fossati kardeşler tarafından gerçekleştirilen kapsamlı restorasyonlarda yapı baştan aşağı yenilenmiş, Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin devasa hat levhaları sütunlara asılmıştır. 1935 yılında müze statüsüne kavuşturulan yapı, 2020 yılında yeniden ibadete açılarak cami statüsünü geri almıştır.
Bugün Ayasofya'yı ziyaret edenleri karşılayan unsurlar arasında, antik tapınaklardan getirilen yekpare sütunlar, imparatorlara mahsus olan devasa İmparator Kapısı ve dünyanın merkezi kabul edilen mermer işlemeli omphalion yer alır. Ziyaretçiler üst kata çıktıklarında imparatoriçe locasını, Deisis mozaiğini ve Piza kulesi gibi eğrilmiş efsanevi sütunları görebilirler. Kuzey nefindeki dilek dilenen "terleyen sütun" ise yapının mistik atmosferini tamamlayan popüler detaylar arasındadır.
Wikimedia research dossier · Son kontrol: 2026-08-28 09:59:40
