Istanbulning Fotih tumani Edirnekapı mahallasida, Feodosiy devorlaridan taxminan yuz metr uzoqlikda joylashgan Kariye masjidi Sharqiy Rim imperiyasi davridagi yirik monastir majmuasining markazi bo‘lgan.
Kariyoning tarixi VI asrga borib taqaladi. Ba’zi manbalarga ko‘ra, ilk bino 536 yilda imperator Yustinian I davrida Aziz Teodor tomonidan qurdirilgan. Shahar devorlari tashqarisida qolgani uchun yunoncha «qishloq hududi» yoki «shahar tashqari» degan ma’noni anglatuvchi Hora deb atalgan bino 557 yildagi zilzilada vayron bo’lgach, kattaroq monastir sifatida qaytadan qurdirilgan.
Asrlar davomida ko‘plab shikastlar ko‘rgan va qayta tiklangan cherkov eng yirik o‘zgarishini XIV asr boshlarida Vizantiya arbobi Teodor Metoxit davrida boshdan kechirgan.
Vizantiya san’atining cho‘qqisi deb hisoblangan mozaika va freskalar me’moriy fazo bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, tashqi narteksda Iso, ichki narteksda Mariya hayoti tasvirlangan.
Bino me’moriy jihatdan odatiy Vizantiya cherkovi xususiyatlariga ega bo‘lib, tashqi ko‘rinishi sodda g‘ishtlardan iborat, ichkarida esa baland barabanli gumbaz va xochsimon ravoqlar mavjud.
Istanbul Sulton Mehmed Fotih tomonidan feth qilingandan keyin ellik sakkiz yil davomida cherkov sifatida ishlashni davom ettirgan bino 1511 yilda Sulton Boyazid II vaziri Hadim Ali Poshsho tomonidan masjidga aylantirilgan.
Usmonli davridagi zilzilalardan so‘ng ta’mirlangan bino 1945 yilda Vazirlar Kengashi qarori bilan muzeyga aylantirildi. 1948-1958 yillardagi ishlardan keyin yashirin mozaikalar ochildi.
2019 yildagi sud qaroridan so‘ng bino Diyanet ishlar boshqarmasiga o‘tkazildi va keng ko‘lamli ta’mirlash ishlaridan keyin 2024 yil 6 mayda qaytadan ibodatga ochildi.
Bugun Istanbulga tashrif buyuruvchilar Edirnekapıdagi ushbu tarixiy inshootda Usmonli masjid me’morchiligi izlarini va saqlanib qolgan Vizantiya mozaikalarini birga ko‘rishlari mumkin.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-10-25 04:52:31
