افسانه مسجد فتحیه: از کلیسا تا مسجد

مسجد فتحیه که در محله چارشنبه در منطقه فاتیح استانبول سر به فلک کشیده است و نام اصلی آن کلیسای ثیوتوکوس پاماکاریستوس است، بنایی باستانی است که ریشه‌های آن به دوره میانی بیزانس بازمی‌گردد. در حالی که محققان ساخت کلیسا را بین سده‌های یازدهم و دوازدهم میلادی می‌دانند، برخی پژوهشگران ریشه آن را به سده هشتم نسبت داده و آن را با امپراتوران مختلف مرتبط می‌کنند.

روایت‌های مختلف و کتیبه‌های گم‌شده‌ای هویت بنیان‌گذاری کلیسا را احاطه کرده‌اند. براساس کتیبه‌ای که اکنون از بین رفته است، این صومعه توسط ژان کومنوس و همسرش آنا دوکائنا تأسیس شد. در اواخر سده سزدهم میلادی، این ملک به دست پروتوستراتور میخائیل دوکاس گلاباس تارخانیوتیس افتاد که آن را به‌طور گسترده بازسازی کرد.

پس از مرگ میخائیل گلاباس، همسرش ماریا با نام مارتا راهبه شد و به یاد همسرش یک پاره‌کلیسیون دوطبقه به همراه یک نارتکس در سمت جنوبی کلیسا ساخت. یک کتیبه تقدیمی ظریف که توسط شاعر مانوئل فیلز سروده شده است، در امتداد داخل و خارج پاره‌کلیسیون امتداد یافته و خاطره این دوره را زنده نگه داشته است.

سرنوشت این بنا به دنبال فتح شهر توسط عثمانی‌ها تحول بزرگی را تجربه کرد. از حدود سال 1455 تا 1587، این مکان به عنوان مرکز پاتریک‌نشین اکومنیک قسطنطنیه خدمت می‌کرد. مقر پاتریک برای سال‌های متمادی میزبان شوراهاي مذهبی مهمی در درون این دیوارهای مقدس بود.

در دوران سلطنت سلطان مراد سوم و به دنبال فتوحات گرجستان و آذربایجان، این بنا برای بزرگداشت پیروزی فتح به مسجد تبدیل شد. یک مدرسه علمیه زیر نظر وزیر اعظم سنان پاشا تأسیس شد و به افتخار پیروزی فتح، مسجد فتحیه نام گرفت.

فرآیند تغییر کاربری، تغییرات ژرفی را در معماری بنا ایجاد کرد. بخش محراب و دیوارهای داخلی کلیسای اصلی برداشته شد تا یک محراب رو به قبله و یک فضای نمازگزار بزرگ‌تر ایجاد شود و یک مناره نیز اضافه شد. این بنا که در طول زمان از آتش‌سوزی‌ها و زمین‌لرزه‌ها جان سالم به در برده است، در دوره‌های مختلف مرمت‌های متعددی را پشت سر گذاشته است.

این بنا در دوران جمهوری به وضعیت موزه دست یافت و بخش پاره‌کلیسیون آن از طریق کارهای انجام‌شده توسط مؤسسه بیزانس آمریکا و دامبارتون اوکس، موزاییک‌های خود را بازیافت. در اواسط سده بیستم، موزاییک‌ها و نقاشی‌های دیواری درون آن کشف شدند و در سال‌های بعد ساختمان اصلی دوباره برای اقامه نماز بازگشایی شد.

امروزه وقتی بازدیدکنندگان این سازه منحصربه‌فرد را در استانبول کاوش می‌کنند، هم فضای اصلی مورد استفاده به عنوان مسجد و هم موزه پاره‌کلیسیون را که حاوی برجسته‌ترین موزاییک‌های هنر اواخر بیزانس است، در کنار هم می‌یابند. تصویر پانتوکراتور در گنبد اصلی و ترکیب‌بندی‌های موجود در محراب، به عنوان شاهدان خاموشی هستند که نشانه‌های گذشته را به زمان حال منتقل می‌کنند.