Fethiye Camii Efsanesi

İstanbul'un Fatih ilçesinin Çarşamba semtinde yükselen Fethiye Camii, asıl adıyla Teotokos Pamakaristos Kilisesi, kökeni Orta Bizans dönemine uzanan kadim bir yapıdır. Bilginler yapının inşasını on birinci ve on ikinci yüzyıllara tarihlendirirken, bazı araştırmacılar kökenini sekizinci yüzyıla kadar götürmekte, hatta imparatorlar ile ilişkilendirmektedir.

Kilisenin kurucu kimliği hakkında farklı rivayetler ve kayıp kitâbeler bulunmaktadır. Günümüze ulaşmayan bir kitâbeye göre manastır, İoannes Komnenos ile eşi Anna Dukaina tarafından kurulmuştur. On üçüncü yüzyılın sonlarında ise yapı, protostrator Mihail Tarkaneyotes Glabas'ın mülkiyetine geçmiş ve onun tarafından kapsamlı şekilde onarılmıştır.

Mihail Glabas'ın ölümünün ardından eşi Maria, rahibe olarak Martha adını almış ve kocasının hatırasını yaşatmak amacıyla kilisenin güneyine iki katlı ve narteksli bir pareklezyon inşa ettirmiştir. Şair Manuel Philes'in kaleme aldığı zarif ithaf kitâbesi, yapının hem iç hem de dış cephelerini süsleyerek bu dönemin anısını günümüze taşımıştır.

Yapının kaderi, şehrin Osmanlılar tarafından fethedilmesinin ardından büyük bir dönüşüm yaşamıştır. Yaklaşık 1455 yılından 1587'ye kadar Konstantinopolis Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin merkezi olarak hizmet vermiştir. Patriklik makamı bu kutsal mekânda uzun yıllar boyunca önemli dini meclislere ev sahipliği yapmıştır.

Sultan III. Murad'ın saltanatı sırasında, Gürcistan ve Azerbaycan'ın fethedilmesiyle birlikte yapı fethin hatırasını taçlandırmak amacıyla camiye dönüştürülmüştür. Sadrazam Sinan Paşa'nın öncülüğünde bir medrese inşa edilmiş ve fetih zaferine ithafen Fethiye Camii adı verilmiştir.

Camiye dönüştürme süreci, yapının mimarisinde köklü değişiklikleri beraberinde getirmiştir. Ana kilisenin apsis kısmı ve iç duvarları kaldırılarak kıble yönüne uygun bir mihrap ve geniş bir ibadet alanı oluşturulmuş, yapıya bir minare eklenmiştir. Zaman içinde yangınlar ve depremler geçiren yapı, farklı dönemlerde onarımlar görmüştür.

Cumhuriyet döneminde müze statüsü kazanan yapının pareklezyon bölümü, Amerikan Bizans Enstitüsü ve Dumbarton Oaks tarafından yürütülen çalışmalarla mozaiklerine kavuşmuştur. Yirminci yüzyılın ortalarında içindeki mozaik ve freskler açığa çıkarılmış, ilerleyen yıllarda ana yapı yeniden ibadete açılmıştır.

Bugün ziyaretçiler, İstanbul'un bu eşsiz yapısını ziyaret ettiklerinde hem cami olarak kullanılan ana mekânı hem de geç Bizans sanatının en seçkin mozaiklerini barındıran pareklezyon müzesini bir arada bulmaktadır. Ana kubbedeki Pantokrator İsa tasviri ve apsisteki kompozisyonlar, geçmişin izlerini bugüne taşıyan sessiz tanıklar olarak durmaktadır.