تاریخ و معماری مسجد قلندرخانه در استانبول

مسجد قلندرخانه در محله خوش‌منظره وفا در منطقه فاتح استانبول و درست در جنوب شرقی‌ترین بخش باقی‌مانده از قنات والنس واقع شده است. این بنا از فرم کلیسای ارتدوکس شرقی پیروی می‌کند و به احتمال زیاد در ابتدا به تئوتوکوس کیریوتیسا اختصاص یافته بود. این ساختمان همچنین با نام‌های قلندر خانه جامییسی و مریم دیاکونیسا نیز شناخته شده است.

نخستین بنا در این مکان یک حمام رومی بود. یک کلیسای سالنی قرن ششمی با یک آپسیس که به قنات والنس تکیه داده بود و توسط یافته‌های دقیق سکه در کاوش‌های استراتیگرافیک تاریخ‌گذاری شد، جانشین این حمام گردید. بعدها، احتمالاً در قرن هفتم، کلیسای بسیار بزرگ‌تری در جنوب کلیسای اول ساخته شد. سومین کلیسا که از محراب پیشین استفاده مجدد کرد، در اواخر قرن دوازدهم در دوره پایانی کومننی بنا شد.

پس از فتح لاتینی قسطنطنیه، این ساختمان به عنوان کلیسای کاتولیک رومی مورد استفاده قرار گرفت و بخشی از آن توسط روحانیون فرانسیسکن اداره می‌شد. به دنبال فتح قسطنطنیه در سال 1453، این کلیسا شخصاً توسط سلطان محمد فاتح به درویش‌های فرقه قلندری اختصاص یافت. از آنجا که درویش‌ها از آن به عنوان زاویه و ایمارت استفاده می‌کردند، این ساختمان از آن پس به نام قلندرخانه شناخته شد.

در قرن هجدهم، حاجی بشیر آقا، رئیس خواجه‌سرایان کاخ توپکاپی، یک محراب، منبر و محفل به بنا اضافه کرد و روند تبدیل ساختمان به مسجد را تکمیل کرد. این مسجد که در اثر آتش‌سوزی‌ها ویران و بر اثر زمین‌لرزه‌ها آسیب دیده بود، در قرن نوزدهم مرمت‌هایی را پشت سر گذاشت. در دهه 1930 پس از فرو ریختن مناره بر اثر برخورد صاعقه، مسجد رها شد و مدرسه آن تخریب گردید.

حفاظت و مرمت این بنا در دهه‌های 1960 و 1970 طی یک تلاش تحقیقاتی و مرمتی ده ساله به سرپرستی سیسیل ال. استرایکر و دوغان کوبان انجام شد. کشف نقاشی‌های دیواری اهداکنندگان در طول این فعالیت‌ها، احتمال اختصاص یافتن کلیسا به تئوتوکوس کیریوتیسا را بسیار تقویت کرد. با بازسازی مناره و محراب، این بنا دوباره برای عبادت بازگشایی شد.

از نظر معماری، این ساختمان دارای نقشه صلیب یونانی مرکزی با طاق‌های گهواره‌ای عمیق بر روی بازوها است که توسط گنبدی با 16 دنده پوشیده شده است. این سازه دارای آجرکاری معمولی قرون وسطی بیزانس با لایه‌های متناوب آجر و سنگ است. ورود از طریق یک ایزونارتکس و یک اکسونارتکس بعدی در سمت غربی فراهم می‌شود.

تزیینات داخلی شامل پنل‌های مرمر رنگی، قالب‌کاری‌ها و قاب‌های دقیق آیکون است. این بنا دارای دو ویژگی منحصر به فرد در استانبول است: یک موزائیک یک متر مربعی که نمایانگر تقدیم عیسی به معبد است که تنها نمونه پیش از نمادشکنی از یک موضوع مذهبی باقی‌مانده در شهر است، و یک چرخه نقاشی دیواری قرن سیزدهمی که زندگی سنت فرانسیس آسیزی را به تصویر می‌کشد و در طول تسلط لاتین نقاشی شده است.