Kalenderhane Camii, İstanbul'un Fatih ilçesindeki pitoresk Vefa semtinde, Bozdoğan Kemeri'nin en doğu ucundaki ayakta kalan kısmının hemen güneyinde yer alır. Yapı, Doğu Ortodoks Kilisesi formundadır ve yüksek olasılıkla ilk durumunda Theotokos Kyriotissa'ya adanmıştır. Binaya ayrıca Kalender Haneh Jamissi ve Meryem Diakonissa adları da verilmiştir.
Sitedeki ilk yapı bir Roma hamamıydı. Stratigrafik kazılarda bulunan sikkelerle tarihlenen altıncı yüzyıl kalıntısı bir salon kilisesi, Bozdoğan Kemeri'ne dayanan apsisiyle bu hamamı takip etti. Olasılıkla yedinci yüzyılda ilk kilisenin güneyine çok daha büyük bir kilise inşa edildi. On ikinci yüzyılın sonlarında, geç Komnenos döneminde ise kutsal yeri yeniden kullanan üçüncü bir kilise ortaya çıktı.
İstanbul'un Latinler tarafından fethinden sonra yapı, Roma Katolik kilisesi olarak kullanıldı ve bir kısmında Fransisken ruhban sınıfı görev yaptı. 1453 yılında İstanbul'un fethinin ardından yapı, Fatih Sultan Mehmed tarafından bizzat Kalenderî dervişlerine tahsis edildi. Dervişlerin burayı zaviye ve imaret olarak kullanması sonucunda yapı Kalenderhane adıyla anılmaya başlandı.
On sekizinci yüzyılda, Topkapı Sarayı Babüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa tarafından yapıya mihrab, minber ve mahfil eklenerek camiye dönüştürme süreci tamamlandı. Yangınlar ve depremler nedeniyle zarar gören yapı, on dokuzuncu yüzyılda çeşitli onarımlar geçirdi. Minareye 1930 yılında yıldırım düşmesi ve yıkılması sonrasında cami terk edildi ve medrese yıkıldı.
Yapıdaki kapsamlı koruma ve restorasyon çalışmaları, 1960'lı ve 1970'li yıllarda Cecil L. Striker ile Doğan Kuban öncülüğünde on yıl süren bir araştırmayla gerçekleştirildi. Bu çalışmalar sırasında keşfedilen yazılı freskler, kilisenin Theotokos Kyriotissa'ya adandığı ihtimalini güçlendirdi. Yeniden inşa edilen minare ve mihrap ile yapı tekrar ibadete açıldı.
Mimari olarak bina, kalın namlu tonozlu kollara sahip merkezi bir Yunan haçı planına ve 16 kaburgalı bir kubbeye dayanır. Yapıda tuğla ve taş işçiliğinin katmanlar halinde ardışık olarak kullanıldığı tipik bir orta Bizans tuğla işçiliği görülür. Batı tarafında daha sonradan eklenen iç ve dış narteksler yer alır.
Kilisenin iç dekorasyonu, renkli mermer paneller, pervazlar ve ayrıntılı ikon çerçevelerinden oluşur. Yapı, İstanbul'da eşi benzeri olmayan iki özel unsura sahiptir. Bunlardan biri, şehrin ikonoklazm öncesi döneme ait tek dini konulu mozaiği olan "İsa'nın Tapınağa Sunuluşu", diğeri ise Latin hakimiyeti döneminde güneydoğu şapeline çizilen Assisili Francesco'nun hayatını konu alan on üçüncü yüzyıl fresk döngüsüdür.
Wikimedia research dossier · Son kontrol: 2026-10-22 01:34:10
