Eyüp Sultan Camii Tarihi ve Mimarisi

Eyüp Sultan Camii, İstanbul'un Konstantinopolis Surları dışında, Haliç kıyısında yer alan Eyüpsultan ilçesinde konumlanmaktadır. Külliyede, İslam peygamberi Muhammed'in sancaktarı ve sahabesi Ebu Eyyûb el-Ensarî'nin gömüldüğü türbe de bulunmaktadır. Çok daha eski bir alanda yer alan günümüzdeki yapı ise 19. yüzyılın başlarından kalmadır. Cami ve çevresi, sahip olduğu özel kutsallık nedeniyle, Osman Gazi'nin kılıcını kuşanmak üzere Cülûs Yolu'ndan geçerek gelen yeni Osmanlı padişahlarının saltanat törenlerinde önemli bir rol oynamıştır.

Cami, adını 670'lerde Konstantinopolis'in ilk Arap kuşatması sırasında burada öldüğüne inanılan Ebu Eyyûb el-Ensarî'den almaktadır. İstanbul'un fethinden sadece beş yıl sonra, 1458'de Osmanlı padişahı II. Mehmed tarafından alana bir külliye inşa edilmiştir. Efsaneye göre Mehmed, hocası Akşemseddin ile sohbet ederken mezarın yerini sormuş, Akşemseddin'in işaret ettiği bölgede beyaz bir mermer bulunmuştur. Bunun üzerine II. Mehmed alanın çevrilmesini emretmiş ve mezar keşfedildikten sonra yanına cami inşa edilmiştir.

Tarih boyunca çeşitli onarımlar geçiren yapının minareleri 18. yüzyılın başlarında Sultan III. Ahmed tarafından yeniden yaptırılmıştır. 18. yüzyılın sonlarında muhtemelen bir deprem nedeniyle harap durumda olan cami, minareler dışında tamamen yıkılarak 1798'de Sultan III. Selim'in emriyle yeniden inşa edilmeye başlanmış ve 7 Temmuz 1800'de tamamlanmıştır. Doğudaki minare ise 1822 yılında II. Mahmud tarafından özgün üslubunda yeniden inşa ettirilmiştir.

Ebu Eyyûb el-Ensarî'nin sahabe olması ve türbesinin burada yer alması, yapıya büyük bir dini önem kazandırmaktadır. Türbe, caminin ibadethanesinin ana girişinin karşısındaki avlunun kuzey tarafında yer alır ve içerisinde Muhammed'e ait olduğuna inanılan kutsal emanetler bulunmaktadır. Caminin aşırı kutsallığı nedeniyle Sokollu Mehmet Paşa, Siyavuş Paşa, Lala Mustafa Paşa, Âdile Sultan ve Mihrişah Sultan gibi pek çok önemli Osmanlı devlet insanı ve hanedan üyesi buraya yakın bir yere gömülmeyi tercih etmiştir. V. Mehmed'in türbesi de Mimar Kemaleddin Bey tarafından 1918 yılında Haliç'e bakan tarafta tasarlanmıştır.

Eyüp Sultan Camii, yeniden inşasının nispeten geç bir tarihe sahip olmasına rağmen 16. yüzyılda Mimar Sinan tarafından yaygınlaştırılan klasik dönem Osmanlı mimarisi tarzına bağlı kalmıştır. Yapı, Azapkapı'daki Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi gibi yarım kubbelerle çevrili merkezi bir kubbeyle "sekizgen baldaquin" tasarımını takip etmektedir. Dekorasyonunun büyük bir kısmı ise geçmeli sütunlar, oyulmuş yaprak ve kabuk şekilleri ile Osmanlı kaligrafi yazıtlarını barındıran çağdaş Osmanlı barok tarzındadır. Yapı esas olarak beyaz taştan inşa edilmiş olup, bazı sütunlar pirinçle kaplanmış beyaz mermerden imal edilmiştir.

Dışarıdan düzensiz şekilli büyük bir dış avlu, dikdörtgen bir iç avluya açılmaktadır. Dış avlunun güney tarafındaki yükseltilmiş kapalı koridor, padişahın camiye ve özel alanına giriş yolu olarak tasarlanmıştır. İç avlunun ortasında dikdörtgen bir platform ve köşelerinde barok mermer çeşmeler bulunan eski bir çınar ağacı yer alır. Bu platform eskiden Osmanlı padişahlarının tahta çıktıklarında Osman Kılıcı'nı kuşandıkları yerdir. Türbenin revağa bakan duvarı ve giriş holü, özellikle 1580'lerden kalma mühür mumu kırmızı sırına sahip İznik çinileriyle kaplıdır.

Cami bir zamanlar medrese, imaret ve hamam içeren daha büyük bir külliyenin merkeziydi. Medrese muhtemelen yeniden inşa sırasında yıkılmış olsa da, hamamın büyük bir kısmı korunmuş ve günümüzde Eyüpsultan Türbe Hamamı Müzesi olarak ziyarete açılmıştır. Çevrede ayrıca Mihrişah Sultan adına inşa edilmiş imaret ve hazire gibi yapılar yer almaktadır.

Modern dönemde cami, sünnet olacak erkek çocuklarının kıyafetleriyle getirildiği veya belediyenin toplu sünnet törenleri düzenlediği bir mekandır. Ramazan ayında iftar için toplanılan, avlusunda piknik yapılan ve yıl boyunca ülkenin dört bir yanından gelen ziyaretçilerin akın ettiği önemli bir hac ve buluşma noktası olma özelliğini sürdürmektedir.