İsa Kapı Efsanesi

İstanbul'da, Fatih ilçesinin Davutpaşa mahallesinde ve Cerrahpaşa Üniversitesi Hastanesi kompleksi içinde yer alan yapı, aslen kökeni kesin olarak bilinmeyen bir Bizans Doğu Ortodoks kilisesiydi. Marmara Denizi'ne bakan bu yapı, Konstantinopolis'in yedinci tepesinin güney yamacında, ta Dalmatou adlı mahallede bulunuyordu.

Binanın kesin kökeni bilinmemekle birlikte, Büyük Konstantin dönemindeki surların eski bir kapısının, muhtemelen Exakiónios ya da Saturninus Kapısı'nın yakınındaki Mese yolunun güney kolu boyunca inşa edildiği anlaşılmaktadır. Tuğla işçiliğinin Pammakaristos ve Chora kiliseleriyle karşılaştırılması, binanın Palaiologan döneminde, 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başı arasında inşa edildiğini göstermektedir. Ayrıca yapının, mahallede yer aldığı bilinen Iasités Manastırı ile olası kimliği belirsizliğini korumaktadır.

Konstantinopolis'in 1453 yılında Osmanlılar tarafından fethedilmesinin ardından, yapıya Türkçe adını veren İsa Kapısı 1509 yılındaki bir depremle yıkıldı. Bu olay, binanın kaderinde yeni bir dönemin kapısını araladı.

1551 ile 1560 yılları arasında Vezir Hadım İbrahim Paşa, binayı küçük bir mescide dönüştürdü. Aynı dönemde Saray Mimarı Mimar Sinan, mevcut kompleksi büyütmekle görevlendirildi. Sinan, eski kiliseye bağlanan bir medrese ve dershane inşa etti. Bu dini kurumların Theodosian Surları boyunca yer alan, nüfusun ağırlıklı olarak Hristiyan olduğu seyrek yerleşimli mahallelerde konumlandırılması, vezirin şehrin İslamlaştırılması politikasını sürdürme arzusunu yansıtıyordu.

On yedinci yüzyıl boyunca depremlerden birkaç kez hasar gören kompleks, 1648 yılında restore edildi. 1741 yılında ise başka bir baş hadım olan Ahmet Ağa küçük bir çeşmenin inşasına sponsor oldu. Ancak 1894 yılında gerçekleşen büyük İstanbul depreminde bina mahvoldu ve sadece iki duvarı ayakta kalabildikten sonra terk edildi.

Yapı 17.0 metreye 6.80 metre boyutlarında dikdörtgen bir plana sahipti ve doğuya doğru bir Bema ile üç apsisle biten tek bir nefe ev sahipliği yapıyordu. Merkezi apsis Osmanlı döneminde yıkılarak yerine bir duvar örülmüştür. Dış cephede beyaz taş ve kırmızı tuğla sıralarının alternatif olarak dizilmesiyle geç döneme özgü renkli bir etki elde edilmiştir.

Kilisenin içi Palaiologan dönemine ait fresklerle süslenmişti. Güney apsiste yer alan ve sırasıyla Başmelek Michael ile St. Hypatius'u tasvir eden freskler 1930 yılında hâlâ görülebiliyorken günümüzde tamamen ortadan kalkmıştır. Ayakta kalan duvarlarda ise sıva üzerindeki süslemeler ve kabartma sıva arabesklerinden oluşan bir friz yer almaktadır.

Mahkemenin iki tarafı, öğrencilerin kalması için on bir hücre içeren medrese ve dershane ile çevrilmiştir. Sıkı alan kısıtlamaları Mimar Sinan'ı bu tip kompleksler için standart çözümlerden farklı bir plan benimsemeye zorlamıştır. Kompleksin girişinde ise küçük bir sebil bulunmaktadır.