Cité de Péra afsonasi: Çiçek Pasajı tarixi

Istanbulning Beyoğlu tumanidagi İstiklal Caddesinde joylashgan va dastlab Cité de Péra nomi bilan tanilgan bu bino shaharning eng bezakli inshootlaridan biri hisoblanadi. Grand Rue de Pera va Sahne ko’chasini bog’lovchi ushbu pasaj do’konlar joylashgan me’moriy tuzilishi bilan ajralib turadi.

Inshootning kelib chiqishi 1870 yildagi Buyuk Pera yong’inida butunlay yonib ketgan Naum teatri yeriga borib taqaladi. Sulton Abdulaziz va Sulton Abdulhamid II tomonidan tez-tez ziyorat qilingan va Parij opera uylaridan ham oldin Juzeppe Verdining Il Trovatore operasiga mezbonlik qilgan bu teatr yong’indan so’ng davrning eng badavlat kishilaridan biri bo’lgan yunon-usmonli banker Hristaki Zografos Efendi tomonidan sotib olingan.

Hristaki Zografos Efendi yer ustida bozor va lyuks kvartiralarni o’z ichiga olgan yangi turdagi binoni qurdirish maqsadida loyihani yunon me’mori Kleanthis Zannosga chizdirgan. 1876 yilda qurib bitkazilgan binoda 39 ta do’kon va 18 ta lyuks kvartira joylashgan bo’lib, do’konlar joylashgan qism Hristaki Pasajı, turar-joy qismi esa Cité de Péra deb nomlangan.

Asosiy materiali tosh bo’lgan uch qavatli bino keng maydonni egallaydi. İstiklal Caddesidagi asosiy kirish eshigini Sahne ko’chasidagi kirish bilan bog’lovchi, bir-birini kesib o’tuvchi ikkita koridordan iborat gumbazli o’tish yo’lining har ikki tomonida do’konlar qatori joylashgan. Uning shimoli-sharqiy fasadi uch qavat davomida yarim doira shaklini namoyish etadi.

Binoning old yuzasida ko’rkam fasad me’morchiligi hukmron bo’lib, shimoliy fasadda ishlatilgan kariatidlar hamda eng yuqori qavatning o’rta qismidagi sher va inson boshlari e’tiborni tortadi. Barcha bu bezaklar binoning 19-asr eklektizmining tipik namunasi ekanligini ko’rsatsa, İstiklal Caddesiga qaragan kirish qismining uchinchi qavat darajasigacha ko’tarilgan yassi dumaloq ravoqli peshtoqida Rim raqamli va ishlamaydigan soat mavjud.

Dastlab yunonlar va armanlar tomonidan boshqariladigan gul do’koni, mo’ynachi, tikuvchi, tamaki sotuvchi, muqovaxona va qandolatxona kabi do’konlarga mezbonlik qilgan pasajning mulki 1908 yilda bosh vazir Mehmed Said Poshoga o’tgan va bir muddat Sait Paşa Pasajı deb ham atalgan.

Pasajning bugungi nomi bilan atalishiga sabab bo’lgan jarayon esa muhojirlar og’zaki an’anasiga borib taqaladi. Rossiyadagi 1917 yilgi inqilobdan so’ng Istanbulga ko’chib kelgan va orasida zodagon ayollar ham bo’lgan rus qochqinlari sulh yillarida bosqinchi askarlarning tazyiqlaridan qochish uchun pasajga panoh topgan va bu yerda gul sotib kun kechira boshlaganlar. 1940-yillarda gulchilar soni ko’payib, kimoshti savdolari shu yerda o’tkazilgan va xalq buni Çiçek Pasajı deb atay boshlagan.

Vaqt o’tishi bilan pasajning qiyofasi o’zgardi, 1940-yillardan boshlab tavernalar va pivo zallari asosiy diqqat markaziga aylandi. Yorgo Efendi ochgan birinchi taverna ortidan Nektar pivo zali kabi mashhur maskanlar ergashdi; 1950-yillarning oxiriga kelib gulchilar atrofdagi ko’chalarga ko’chib o’tishi bilan pasaj to’liq taverna qiyofasini oldi.

Tarixi davomida achinarli voqealarni ham boshdan kechirgan bino qarovsizlik tufayli 1978 yil 10 may kechasi to’satdan qulab tushgan va bu fojiada 12 kishi hayotdan ko’z yumgan. Vayrona va tarqoq holatda qolgan bino munitsipalitet hamda Çiçek Pasajını Yaşatma va Güzelleştirme Derneği tashabbuslari bilan asl holatiga sodiq qolgan holda ta’mirlanib, 1988 yilda qayta xizmatga kirishdi va 2005 hamda 2022 yillarda ham turli yangilash ishlaridan o’tdi.

Çiçek Pasajı faqatgina tijoriy va me’moriy maskan bo’lib qolmay, balki turk adabiyotining unutilmas yozuvchilari va shoirlarining uchrashuv nuqtasiga aylandi. Yahyo Kemal, Faruk Nafiz Çamlıbel, Sait Faik, Orhan Veli va O’g’uz Atay kabi shaxslar tez-tez tashrif buyuradigan tavernalari bilan eslanadigan pasaj adabiyot va hikoyalarda ramziy o’rin egalladi.

Bugun Istanbulga tashrif buyuruvchilar İstiklal Caddesidan qadam qo’yganlarida ushbu tarixiy pasajning gumbazli koridorlarida yurib, ko’rkam kariatidlar va fasad soatini tomosha qilishlari mumkin. Restoranlari va jonli atmosferasi bilan o’tmish izlarini bugungi kunga olib keluvchi bu maskan tashrif buyuruvchilarga ham tarixiy, ham madaniy tajriba taqdim etmoqda.